Shloka 18
कालविभाग-निरूपणं तथा युद्धव्यवस्था
Time-Reckoning and Mobilization Counsel
'फिर वे हमारे श्रेष्ठ रथी-महारथी भीष्म, द्रोण, कृप, विकर्ण और अश्वत्थामा आदि इस समय क्रान्तचित्त हो रथोंमें चुपचाप क्यों बैठे हैं? युद्धूके सिवा और किसी बातमें कल्याण नहीं है। यह समझकर अपने-आपको इस परिस्थितिके अनुकूल बनाना चाहिये ।। आच्चछिन्ने गोधने5स्माकमपि देवेन वज्िणा । यमेन वापि संग्रामे को हास्तिनपुरं व्रजेत्,“यदि स्वयं वज्रधारी इन्द्र अथवा यमराज ही युद्धमें आकर हमसे गोधन छीन लें, तो भी ऐसा कौन होगा, जो उनका सामना करना छोड़कर हस्तिनापुरको लौट जाय?
Vaiśampāyana uvāca: “atha te ’smākaṃ śreṣṭhā rathī-mahārathā bhīṣma-droṇa-kṛpa-vikarṇa-aśvatthāmādayaḥ kṛāntacittā rathopaviṣṭāḥ tūṣṇīṃ kutaḥ? yuddhād ṛte ’nyatra na kalyāṇam iti matvā svayam ātmānaṃ paristhity-anurūpaṃ kartum arhatha. ācchinne godhane ’smākam api devena vajriṇā, yamenāpi vā saṃgrāme, ko hāstinapuraṃ vrajet?”
قال فايشَمبايانا: «فلماذا يجلس أبطالنا من فرسان العربات وأعاظم المحاربين—بهِيشما، ودرونا، وكريبا، وفيكارنا، وأشڤاتثاما وسواهم—صامتين في عرباتهم وقلوبهم مضطربة؟ إذ يُعلَم أنّه في مثل هذه الساعة لا خير يُنال إلا بالقتال، فعلى المرء أن يثبّت نفسه بما يلائم الحال. وحتى لو انتُزع ماشيتُنا في ساحة الحرب على يد إندرا نفسه حامل الصاعقة، أو على يد يَما، فمن ذا الذي يترك المواجهة ويعود إلى هاستينابورا؟»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage asserts a kṣatriya ethic: when honor and rightful wealth (here, cattle-wealth) are challenged, welfare lies in steadfastly meeting the challenge rather than retreating. One should align one’s mind with the demands of the moment—courage, readiness, and duty—rather than paralysis or silence.
A speaker (reported by Vaiśampāyana) rebukes the Kuru champions for sitting silently and dispirited in their chariots. He urges them to prepare for battle, arguing that even if divine powers like Indra or Yama were the opponents who seized their cattle, a true warrior would not turn back to Hāstinapura without facing them.