Shloka 11
विविधैस्तत्परै: सम्यक् तज्जै्निपुणसंवृतै: । अन्वेष्टव्या: सुनिपुणै: पाण्डवाश्छन्नचवासिन:,'पाण्डव छिपकर किसी गुप्त स्थानमें निवास करते होंगे; अत: जो कार्यसाधनमें तत्पर, उन्हें अच्छी तरह पहचाननेवाले, बुद्धिमानीसे स्वयं भी छिपकर कार्य करनेवाले और अत्यन्त कुशल हों, ऐसे अनेक गुप्तचर नदी-तटवर्ती कुंजों, तीर्थों, गाँवों, नगरों, रमणीय आश्रमों, पर्वतों तथा गुफाओंमें जा-जाकर उनकी खोज करें”
vaividhyais tatparaiḥ samyak tajjñānipuṇa-saṃvṛtaiḥ | anveṣṭavyāḥ sunipuṇaiḥ pāṇḍavāś channacāvasinaḥ ||
قال فَيْشَمْبايَنَة: «إنّ الباندافا، وهم يقيمون في الخفاء، لا بدّ من التماسهم بكثرةٍ من العيون—رجالٍ ذوي مهاراتٍ شتّى، منصرفين كلّ الانصراف إلى مهمتهم، عارفين بعلامات من يقتفون أثره، وهم أنفسهم حُذّاقٌ بالعمل تحت السِّتر. فليفتّش أولئك الجواسيسُ البالغو الحذق عنهم حيثما يُظَنّ لهم مخبأ».
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights statecraft: when pursuing a sensitive objective, a ruler relies on disciplined, competent agents who understand both identification and concealment. Ethically, it underscores responsibility in governance—competence and discretion are essential tools, though their use must remain aligned with dharma.
In the Virāṭa episode, the Pāṇḍavas are living incognito during their final year of exile. The narration describes the decision to deploy numerous highly skilled spies to locate them, assuming they are hidden and moving carefully.