Puṣkara-Tīrtha-Māhātmya and the Phala of Pilgrimage
Nārada–Yudhiṣṭhira; Pulastya–Bhīṣma Transmission
न तथा रमणीयं वै तमृते सव्यसाचिनम् | नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातड्रगामिनम्,“मैं यत्र-तत्र यहाँकी जिस-जिस भूमिपर दृष्टि डालती हूँ, सबको सूनी-सी ही पाती हूँ। यह अनेक आश्चर्यसे भरा हुआ और विकसित कुसुमोंसे अलंकृत वृक्षोंवाला काम्यकवन भी सव्यसाची अर्जुनके बिना पहले-जैसा रमणीय नहीं जान पड़ता है। नीलमेघके समान कान्ति और मतवाले गजराजकी-सी गतिवाले उन कमलनयन अर्जुनके बिना यह काम्यकवन मुझे तनिक भी नहीं भाता है। राजन! जिनके धनुषकी टंकार बिजलीकी गड़गड़ाहटके समान सुनायी देती है, उन सव्यसाचीकी याद करके मुझे तनिक भी चैन नहीं मिलता'
na tathā ramaṇīyaṃ vai tam ṛte savyasācinam | nīlāmbuda-samaprakhyaṃ matta-mātaṅga-gāminam |
قال فايشَمبايانا: «ليس هذا الموضع حقًّا بديعًا من دونِ سافياساشِن (أرجونا). فبغيابه—وهو الذي يلمع كغمامةِ مطرٍ داكنة، وتمشي خطاه كمشيِ فيلٍ ملكيٍّ سكران—يبدو كلُّ ما هنا كأنه قد جُرِّد من سحره القديم.»
वैशम्पायन उवाच
The verse highlights how the perceived value of even a beautiful environment depends on the presence of the beloved and the virtuous: emotional attachment and admiration for heroic qualities can transform one’s experience of the world, underscoring the human dimension of dharma during exile.
Vaiśampāyana narrates a lament of separation: the speaker (in context, a grieving voice within the exile narrative) says the forest no longer feels charming without Arjuna, praising his cloud-like radiance and elephant-like majestic gait.