Previous Verse
Next Verse

Shloka 20

Kāmyake Arjuna-viyogaḥ — The Pandavas’ despondency in Kāmyaka during Arjuna’s absence

वैशम्पायन उवाच ततो ह्ृष्टमना राजा बृहदश्चमुवाच ह । भगवजन्नक्षहृदयं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर राजा युधिष्ठिरने प्रसन्नचित्त हो बृहदश्वसे कहा--'भगवन्‌! मैं द्यूतविद्याके रहस्यको यथार्थरूपसे जानना चाहता हूँ"

vaiśampāyana uvāca | tato hṛṣṭamanā rājā bṛhadaśvam uvāca ha | bhagavan akṣahṛdayaṃ jñātum icchāmi tattvataḥ |

قال فَيْشَمْبَايَنَا: ثم إن الملك يودهيشثيرا، وقد انشرح صدره، خاطب بْرِهَدَشْفَا قائلاً: «أيها السيد الجليل، أودّ أن أفهم على الحقيقة السرّ الباطن—قلب علم النرد—فهمًا تامًّا.»

वैशम्पायनःVaiśampāyana
वैशम्पायनः:
Karta
TypeNoun
Rootवैशम्पायन
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Singular, Parasmaipada
ततःthen, thereafter
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
हृष्टमनाःhaving a delighted mind
हृष्टमनाः:
TypeAdjective
Rootहृष्टमन्
FormMasculine, Nominative, Singular
राजाthe king
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Singular
बृहदश्वम्Bṛhadaśva
बृहदश्वम्:
Karma
TypeNoun
Rootबृहदश्व
FormMasculine, Accusative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect, 3rd, Singular, Parasmaipada
indeed (emphatic particle)
:
TypeIndeclinable
Root
भगवन्O venerable one
भगवन्:
TypeNoun
Rootभगवत्
FormMasculine, Vocative, Singular
अक्षहृदयम्the essence/secret of dice-play
अक्षहृदयम्:
Karma
TypeNoun
Rootअक्षहृदय
FormNeuter, Accusative, Singular
ज्ञातुम्to know
ज्ञातुम्:
TypeVerb
Rootज्ञा
FormTumun (infinitive)
इच्छामिI desire
इच्छामि:
TypeVerb
Rootइष्
FormPresent, 1st, Singular, Parasmaipada
तत्त्वतःin truth, accurately
तत्त्वतः:
TypeIndeclinable
Rootतत्त्वतः

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
J
Janamejaya
Y
Yudhiṣṭhira
B
Bṛhadaśva
A
akṣa (dice)

Educational Q&A

The verse frames gambling (dyūta) as a subject requiring discernment: Yudhiṣṭhira seeks the ‘heart’ of dice-knowledge, implying that understanding the mechanics and psychology of play is ethically significant because it can lead to ruin when unchecked.

In Vaiśampāyana’s narration to King Janamejaya, Yudhiṣṭhira—now in the forest—approaches Bṛhadaśva and requests a true explanation of the secret of dice (akṣahṛdaya), setting up Bṛhadaśva’s instruction and the ensuing didactic episode.