Shloka 34
Adhyāya 73: Damayantī’s Investigation of Bāhuka
Keśinī’s Observations
नलस्येव महानासीज्ञ च पश्यामि नैषधम् । वार्ष्णेयेन भवेन्नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता,“वह गम्भीर घोष तो महाराज नलके रथ-जैसा था; परंतु इन आगन्तुकोंमें मुझे निषधराज नल नहीं दिखायी देते। वार्ष्पेयने भी नलके समान ही अश्वविद्या सीख ली हो, निश्चय ही यह सम्भावना की जा सकती है। तभी आज रथकी आवाज बड़े जोरसे सुनायी दे रही थी, जैसे नलके रथ हाँकते समय हुआ करती है। कहीं ऐसा तो नहीं है कि राजा ऋतुपर्ण भी वैसे ही अश्वविद्यामें निपुण हों, जैसे राजा नल हैं; क्योंकि नलके ही समान इनके रथका भी गम्भीर घोष लक्षित होता है”
bṛhadaśva uvāca | nalasyeva mahān āsīj jña ca paśyāmi naiṣadham | vārṣṇeyena bhaven nūnaṃ vidyā saivopaśikṣitā ||
قال بṛhadaśva: «إن ذلك الصوت العميق المدوّي كان كصوت عربة الملك نَلا؛ غير أنّي لا أرى بين هؤلاء القادمين نَلا، سيدَ نِṣadha. لا بدّ أن وارْشْنِيَة قد تَلَقّى العلمَ نفسه في فنّ ترويض الخيل وقيادتها؛ فبه وحده يُسمَع اليوم هذا الزئير القوي، كما كان يُسمَع حين كان نَلا يقود. أو لعلّ الملك رِتُوبارْنَة قد صار هو أيضًا ماهرًا في معرفة الخيل كمهارة نَلا، إذ لعربته كذلك رنينٌ جليلٌ ثقيل.»
बृहदश्चव उवाच
Educational Q&A
Extraordinary results usually arise from learned skill and proper training; the passage highlights how expertise (aśvavidyā) can be recognized through its effects, and how knowledge is transmitted from master to disciple.
Hearing a chariot’s deep roar reminiscent of Nala’s driving, Bṛhadaśva infers that either Nala’s charioteer Vārṣṇeya has learned Nala’s horsemanship, or that King Ṛtupārṇa has attained comparable mastery—creating suspense about who has arrived and who possesses Nala-like skill.