Adhyaya 67
दमयन्तीवाक्य-प्रेषणम् (Damayantī’s Message and the Dispatch of Brahmin Envoys)
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Tale of Nala and Damayantī)
Damayantī addresses her mother with an urgent truth-claim, prompting visible grief in the inner apartments and a courtly escalation of concern. The queen-consort informs King Bhīma that Damayantī mourns her husband and has overcome personal shame to request action. Bhīma, urged by Damayantī’s resolve, dispatches Brahmin emissaries in all directions with the instruction to search for Nala. Damayantī then provides a standardized proclamation to be repeated in assemblies across kingdoms: it recalls Nala’s abandonment of her in the forest, describes her continued waiting in distress, and frames a dharmic appeal for compassion and response. She further establishes an identification protocol—if any man replies with a specific counter-speech to the proclamation, his identity and location must be ascertained and reported quickly—while directing the envoys to conceal their royal authorization and manage their return discreetly. The chapter closes with the Brahmins traversing towns, settlements, and hermitages, repeatedly broadcasting Damayantī’s words as part of a systematic search operation.
Chapter Arc: वन के अंधकार-सा एकांत लिये नल ‘बाहुक’ बनकर ऋतुपर्ण के नगर में प्रवेश करता है—राजा के अश्वाध्यक्ष-पद पर नियुक्त होकर भी भीतर-ही-भीतर दमयन्ती की चिन्ता में जलता रहता है। → बाहुक के अद्भुत कौशल (अश्व-वाहन, अन्नसंस्कार, विविध निपुणताएँ) उसे दरबार में प्रतिष्ठा दिलाते हैं, पर उसी प्रतिष्ठा के बीच उसका मन बार-बार दमयन्ती की दशा पर लौटता है—भूख-प्यास, वन का भय, श्वापदों का आतंक, और अपने ही त्याग का अपराधबोध। → नल का ‘विलाप’—दमयन्ती को स्मरण कर वह अपने को ‘अल्पभाग्य, मन्दप्रज्ञ’ कहकर धिक्कारता है; कल्पना में दमयन्ती को दारुण वन में भटकता देख उसका अंतःकरण टूटता है और शोक-गीत/श्लोक के रूप में पीड़ा फूट पड़ती है। → वह अज्ञातवास में ही टिकता है—ऋतुपर्ण के यहाँ सेवा करता हुआ, रातों में दमयन्ती का स्मरण कर विलाप-श्लोक गाता, और अपने भीतर पश्चात्ताप को साधना-सा धारण करता है। → दमयन्ती तक नल के जीवित होने/उसके ठिकाने का कोई स्पष्ट संकेत अभी नहीं पहुँचता—बाहुक का रहस्य और पुनर्मिलन की दिशा अगले प्रसंगों के लिए अधर में रहती है।
Shlokas
Verse 1
हि >> आय >> (0) हि 2 7 सप्तषष्टितमो< ध्याय: राजा नलका ऋतुपर्णके यहाँ अश्वाध्यक्षके पदपर नियुक्त होना और वहाँ दमयन्तीके लिये निरन्तर चिन्तित रहना तथा उनकी जीवलसे बातचीत ब॒हदश्च उवाच तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नल: । ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद् दशमे5हनि
قال بريهادَشْوَا: لما توارى الحيّة عن الأنظار، انطلق نَلا ملك نِشَدَه؛ وفي اليوم العاشر دخل مدينة الملك رِتوبارْنَة.
Verse 2
स राजानमुपातिष्ठद् बाहुको5हमिति ब्रुवन् । अश्वानां वाहने युक्त: पृथिव्यां नास्ति मत्सम:
قال بريهادَشْوَا: فتقدّم إلى الملك رِتوبارْنَة، وعرّف نفسه قائلاً: «أنا باهُكَة»، ثم أعلن: «في فنّ قيادة الخيل لا أحد على هذه الأرض يضاهيني».
Verse 3
अर्थकृच्छरेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च । अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषत:
قال بريهادَشْوَا: «في أزمنة الضيق في المال، وكذلك في الأمور التي تحتاج إلى مهارة، فأنا ممّن يُسأل ويُستشار. بل إنني أعرف—أكثر من غيري—حتى دقائق إعداد الطعام وصنعه على وجهٍ رفيع».
Verse 4
यानि शिल्पानि लोके5स्मिन् यच्चैवान्यत् सुदुष्करम् | सर्व यतिष्ये तत् कर्तुमृतुपर्ण भरस्व माम्
قال بْرِهادَشْفا: «مهما تكن الصنائع في هذا العالم، ومهما تكن الأعمال الأخرى بالغة العسر، فسأجتهد في إنجازها جميعًا. أيها الملك رِتوبَرْنَة، اكفلني (وفّر لي القوت والمعاش).»
Verse 5
ऋचतुपर्ण उवाच वस बाहुक भद्रं ते सर्वमेतत् करिष्यसि । शीघ्रयाने सदा बुद्धिर्ध्रियते मे विशेषत:
قال رِتوبَرْنَة: «أقم هنا يا باهوكا، وليكن لك الخير. ستقوم بهذه الأعمال كلها. فإن ذهني دائمًا—وخاصة—معلّق بالسفر السريع، وبالبلوغ إلى أي مكان على عجل.»
Verse 6
स त्वमातिष्ठ योगं त॑ येन शीघ्रा हया मम । भवेयुरश्वाध्यक्षोडसि वेतनं ते शतं शतम्
قال رِتوبَرْنَة: «فخذ إذن تلك الحيلة وتلك المهارة التي بها تصير خيولي سريعة. ومن هذا اليوم أنت مشرف خيولي؛ وأجرك سيكون مئة على مئة.»
Verse 7
त्वामुपस्थास्यतश्रैव नित्यं वाष्णेयजीवलौ । एताभ्यां रंस्यसे सार्ध वस वै मयि बाहुक
قال رِتوبَرْنَة: «سيلازمك فارشْنِيَة وجِيفالا دائمًا في خدمتك. ومعهما ستجد الراحة والسرور. فابقَ عندي يا باهوكا.»
Verse 8
बृहृदश्च उवाच एवमुक्तो नलस्तेन न््यवसत् तत्र पूजित: । ऋतुपर्णस्य नगरे सहवाष्णेयजीवल:
قال بْرِهادَشْفا: أيها الملك، لما قال الملك رِتوبَرْنَة ذلك، أقام نالا—مكرَّمًا مُعظَّمًا—في مدينة رِتوبَرْنَة، ومعه فارشْنِيَة وجِيفالا.
Verse 9
स वै तत्रावसद् राजा वैदर्भीमनुचिन्तयन् । सायं सायं सदा चेम॑ शलोकमेकं॑ जगाद ह,वे दमयन्तीका निरन्तर चिन्तन करते हुए वहाँ रहने लगे। वे प्रतेदिन सायंकाल इस एक श्लोकको पढ़ा करते थे--
أقام الملك هناك، لا ينفكّ يذكر أميرة فيداربها (دامايَنتي) ويستغرق في التفكير بها. وكان كل مساء، دون أن يتخلّف قطّ، يتلو هذا البيت الواحد—مُظهِرًا كيف يمكن للذكرى والحنين أن يصيرا رياضةً يومية، وكيف يسند القلبُ الثابت على المحبوبة المستحقّة صاحبه في المنفى والشدائد.
Verse 10
क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी । स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वा साद्योपतिष्ठति
قال بْرِهادَشْفَا: «أين تضطجع الآن تلك المرأة الزاهدة—وقد أنهكها الجوع والعطش وأضناها التعب—وهي تذكر ذلك الرجل الغليظ الفهم؟ وإلى مَن تلجأ الآن، وبقرب مَن تقيم؟»
Verse 11
एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलोड<ब्रवीत् । कामेनां शोचसे नित्यं श्रोतुमिच्छामि बाहुक
وبينما كان الملك يتكلم هكذا في الليل، قال جِيفَلا: «يا باهوكا، لأيّ امرأة تحزن كل يوم؟ أودّ أن أسمع.»
Verse 12
आयुष्मन् कस्य वा नारी यामेवमनुशोचसि । तमुवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्यचित्
قال بْرِهادَشْفَا: «يا ذا العمر المديد، زوجةُ مَن هي تلك التي تحزن عليها على الدوام؟» فأجاب الملك نَلا: «كانت زوجةَ رجلٍ قليلِ البصيرة—عزيزةً عليه، جديرةً بأعمق احترامه. غير أنّ عزيمته لم تثبت؛ فانزلق عن نذره. وبسبب ضرورةٍ مخصوصة، افترق ذلك الشقيّ عن زوجته.»
Verse 13
आसीदू बहुमता नारी तस्यादृढतरं वच: । स वै केनचिदर्थन तया मन्दो व्ययुज्यत
قال بْرِهادَشْفَا: «كانت له امرأةٌ عظيمةُ المنزلة في قلبه، غير أنّ كلمته لم تثبت. وبسبب ضرورةٍ ما، افترق ذلك الأحمق الشقيّ عنها.»
Verse 14
विप्रयुक्त: स मन्दात्मा भ्रमत्यसुखपीडित: । दहा[मान: स शोकेन दिवारात्रमतन्द्रित:
قال بْرِهادَشْفا: لما افترق عن زوجته، أخذ ذلك الرجل بليدُ الفؤاد يهيم على وجهه، تعذّبه الشدائد—يحترق في نار الحزن ليلًا ونهارًا، ولا يجد سكونًا ولا راحة.
Verse 15
निशाकाले स्मरंस्तस्या: शलोकमेकं सम गायति । स विश्रमन् महीं सर्वा क्वचिदासाद्य किंचन
وفي الليل، إذ يذكرها، كان يترنّم في خفوت ببيتٍ واحدٍ عنها. وبينما يطوف أرجاء الأرض كلها، كان يعثر أحيانًا على موضعٍ يقف عنده ليستريح—غير أنّ قلبه ظلّ معلّقًا بها، شوقًا وذكرى.
Verse 16
सातुतं पुरुषं नारी कृच्छेडप्पनुगता वने
قال بْرِهادَشْفا: تلك المرأة، على شدة ما نزل بها من كرب، تبعت الرجل إلى الغابة. كانت بالغة الوفاء لزوجها، حتى في زمن النكبة لحقت به إلى الفلاة؛ غير أنّ ذلك الرجل قليلَ الفضل تركها هناك. فإن كانت لا تزال حيّة، فلا بدّ أن أيامها تمضي في عذابٍ عظيم. كانت وحيدة، لا تعرف المسالك، والخطر الذي وقعت فيه لم يكن مما تطيقه أو يليق بها أن تتحمّله.
Verse 17
त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन दुष्करं यदि जीवति । एका बालानभिशज्ञा च मार्गाणामतथोचिता
قال بْرِهادَشْفا: «وقد تركها ذلك الرجل قليلُ الفضل، فإن كانت لا تزال حيّة فحياتها لا بدّ أن تمضي في مشقّةٍ عظيمة. كانت فتاةً شابّة تُركت وحدها—لا تعرف الطرق والمسالك، ولا طاقة لها بخطرٍ وقعت فيه.»
Verse 18
क्षुत्पिपासापरीताजी दुष्करं यदि जीवति । श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे
قال بْرِهادَشْفا: «وقد غلب الجوعُ والعطشُ على أعضائها، فحتى إن كانت حيّة، فالبقاء عليها بالغُ العسر—إذ تُركت في تلك الغابة الواسعة المروّعة حيث تجوب السباع على الدوام.»
Verse 19
त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष । इत्येवं नैषधो राजा दमयन्तीमनुस्मरन् ।।
قال بْرِهَدَشْفَا: «يا أيها النبيل، لقد هُجِرَتْ على يد ذلك الرجل قليل الحظّ، بليد الفهم». وهكذا كان نالا، ملك نِشَدَه، لا يفتأ يذكر دَمَيَنْتِي، فعاش متخفّيًا لا يُعرَف، في دار ذلك الملك (رِتوبارْنَة).
Verse 66
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलककॉटिकसंवादविषयक छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ
وهكذا، في «المهابهارتا» ضمن «فانا بارفا»، وفي قسم «نالوپاخيانا»، ينتهي الفصل السادس والستون—المتعلّق بحوار نالا وكركوطكة. وهذه خاتمة (كولوفون) تُعلن تمام فصلٍ من السرد والتعليم.
Verse 67
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलविलापे सप्तषष्टितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलविलापविषयक सड़सठवाँ अध्याय पूरा हुआ
وهكذا، في «المهابهارتا» ضمن «فانا بارفا»، وفي الحلقة الفرعية المعروفة بـ«نالوپاخيانا»، ينتهي الفصل السابع والستون—المتمحور حول نواح نالا. (وهذه خاتمة فصل لا بيتًا من السرد.)
Verse 156
वसत्यनर्हस्तद् दुःखं भूय एवानुसंस्मरन् । “रातमें उसीका स्मरण करके वह एक श्लोकको गाया करता है। सारी पृथ्वीका चक्कर लगाकर वह कभी किसी स्थानमें पहुँचा और वहीं निरन्तर उस प्रियतमाका स्मरण करके दुःख भोगता रहता है। यद्यपि वह उस दुःखको भोगनेके योग्य है नहीं
كان يقيم في حالٍ لا يليق به، وهو يستعيد ذلك الألم مرة بعد مرة. «وفي الليل، يذكرها فينشد بيتًا من الشلوكة. وبعد أن يطوف بالأرض، إذا بلغ موضعًا ما، أقام فيه يلازم ذكر الحبيبة ويقاسي الحزن—مع أنه ليس أهلًا لأن يُبتلى بتلك المعاناة.»
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to respond to abandonment and suffering without collapsing into private despair: Damayantī balances personal modesty (lajjā) against the ethical necessity of public action to restore marital and royal order.
Ethical agency in crisis can be operationalized through truthful speech, compassionate appeal, and institutionally trusted channels; dharma is shown as actionable coordination rather than passive endurance.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is procedural—establishing the narrative mechanism by which recognition, reply, and eventual reunion become possible within a dharma-governed framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.