Shloka 17
दमयन्त्याः अरण्यविहारः — Damayantī’s Passage through the Wilderness
तान् समीपगतानक्षानात्मानं च विवाससम् | पुण्यश्लोकस्तदा राजन् दमयन्तीमथाब्रवीत्,राजन्! उन पासोंको नजदीकसे जाते देख और अपने-आपको नग्नावस्थामें पाकर पुण्यश्लोक नलने उस समय दमयन्तीसे कहा--'सती साध्वी रानी! जिनके क्रोधसे मेरा ऐश्वर्य छिन गया, मैं क्षुधापीड़ित एवं दु:खित होकर जीवन-निर्वाहके लिये अन्नतक नहीं पा रहा हूँ और जिनके कारण निषधदेशकी प्रजाने मेरा सत्कार नहीं किया, भीरु! वे ही ये पासे हैं, जो पक्षी होकर मेरा वस्त्र लिये जा रहे हैं
tān samīpagatān akṣān ātmānaṁ ca vivāsasam | puṇyaślokas tadā rājan damayantīm athābravīt ||
أيها الملك، لما رأى نَلا—ذو الصيت الرفيع—تلك النرود تدنو، ووجد نفسه قد جُرِّد من ثيابه، خاطب دَمَيَنْتِي. وعرّفها بأنها النرود نفسها التي بسخطها سلبته المُلك؛ وها هو الآن مُعذَّب بالجوع والبؤس حتى لا يجد طعامًا يقيم به حياته؛ وبسببها أيضًا لم يعد أهل نِصَذَة يكرمونه. وقال: «يا من يداخلها الخوف، هذه هي النرود ذاتها، قد اتخذت هيئة الطير، وهي تحمل ثيابي بعيدًا».
बृहृदश्च उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the ethical danger of gambling and the way a single vice can unravel kingship, honor, and basic security. It also highlights how suffering can be traced to prior choices, urging vigilance (dharma) and restraint over destructive impulses.
In the Nala–Damayantī episode narrated by Bṛhadaśva, Nala sees the dice approaching and realizes he has been stripped of his clothing. He tells Damayantī that these are the same dice that caused his downfall—now appearing as birds and carrying away his garments—intensifying their hardship in exile.