Shloka 54
Vyāsa’s Counsel to Yudhiṣṭhira: Pratismṛti-vidyā, Arjuna’s Aśtra-Quest, and the Move to Kāmyaka
न लोभान्न पुन: कामान्न देवत्वं पुन: सुखम् । न च सर्वामरैश्वर्य कामये त्रिदशाधिप,तब महेन्द्रने प्रसन्नचित्त हो हँसते हुए-से कहा--“धनंजय! जब तुम यहाँतक आ पहुँचे, तब तुम्हें अस्त्रोंको लेकर क्या करना है? अब इच्छानुसार उत्तम लोक माँग लो; क्योंकि तुम्हें उत्तम गति प्राप्त हुई है।। यह सुनकर धनंजयने पुनः देवराजसे कहा--देवेश्वर! मैं अपने भाइयोंको वनमें छोड़कर (शत्रुओंसे) वैरका बदला लिये बिना लोभ अथवा कामनाके वशीभूत हो न तो देवत्व चाहता हूँ, न सुख और न सम्पूर्ण देवताओंका एऐश्वर्य प्राप्त कर लेनेकी ही मेरी इच्छा है। यदि मैंने वैसा किया तो सदाके लिये सम्पूर्ण लोकोंमें मुझे महान् अपयश प्राप्त होगा”
na lobhān na punaḥ kāmān na devatvaṁ punaḥ sukham | na ca sarvāmareśvaryaṁ kāmaye tridaśādhipa ||
قال فايشَمبايانا: أعلن أرجونا لإندرا، سيّد الثلاثة والثلاثين، أنه لا يطلب العطايا طمعًا ولا شهوة: لا الألوهية، ولا اللذة، ولا حتى سيادةَ جميع الآلهة. وقد ترك إخوته في الغابة، فهو يأبى أن يقبل مكافآت السماء قبل أن يقتصَّ من أعدائه لعداوتهم؛ وإلا—كما يقول—لناله عارٌ عظيمٌ باقٍ في كل العوالم.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
True dharma is not driven by greed or desire, even when the reward is divine status or heavenly sovereignty. Arjuna prioritizes honor, responsibility, and justice for his family over personal pleasure and power.
In the context of Arjuna’s encounter with Indra, he is offered the chance to ask for an excellent heavenly boon. Arjuna responds that he does not want godhood, heavenly happiness, or rule over the gods; he must first fulfill his duty to his brothers and address their enemies, otherwise he would incur lasting disgrace.