Shloka 52
Vyāsa’s Counsel to Yudhiṣṭhira: Pratismṛti-vidyā, Arjuna’s Aśtra-Quest, and the Move to Kāmyaka
प्रत्युवाच महेन्द्रस्तं प्रीतात्मा प्रहसन्निव । इह प्राप्तस्य कि कार्यमस्त्रैस्तव धनंजय,तब महेन्द्रने प्रसन्नचित्त हो हँसते हुए-से कहा--“धनंजय! जब तुम यहाँतक आ पहुँचे, तब तुम्हें अस्त्रोंको लेकर क्या करना है? अब इच्छानुसार उत्तम लोक माँग लो; क्योंकि तुम्हें उत्तम गति प्राप्त हुई है।। यह सुनकर धनंजयने पुनः देवराजसे कहा--देवेश्वर! मैं अपने भाइयोंको वनमें छोड़कर (शत्रुओंसे) वैरका बदला लिये बिना लोभ अथवा कामनाके वशीभूत हो न तो देवत्व चाहता हूँ, न सुख और न सम्पूर्ण देवताओंका एऐश्वर्य प्राप्त कर लेनेकी ही मेरी इच्छा है। यदि मैंने वैसा किया तो सदाके लिये सम्पूर्ण लोकोंमें मुझे महान् अपयश प्राप्त होगा”
vaiśampāyana uvāca | pratyuvāca mahendras taṃ prītātmā prahasan iva | iha prāptasya kiṃ kāryam astrais tava dhanaṃjaya |
قال فايشَمبايانا: أجاب إندرا، وقد سُرَّ قلبه، مبتسمًا: «يا دهننجايا، وقد بلغتَ هذا المقام، فما حاجتك إلى الأسلحة؟ سلْ—كما تشاء—عالَمًا فاضلًا، فقد نلتَ المسلك الأعلى.» فلما سمع دهننجايا ذلك عاد يخاطب ربَّ الآلهة: «يا سيّد السماء، وقد تركتُ إخوتي في الغابة، فلا أبتغي الألوهية ولا اللذة ولا حتى سلطانَ جميع الآلهة، إن كان ثمنُ ذلك أن أستسلم للطمع أو للشهوة قبل أن أقتصَّ من أعدائنا لعداوتهم. لو فعلتُ ذلك لنالني عارٌ عظيمٌ باقٍ في جميع العوالم.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts heavenly reward with dharmic obligation: a kṣatriya should not abandon duty for pleasure, power, or even divine status. True excellence lies in steadfastness, resisting greed and desire, and protecting honor by fulfilling rightful responsibilities.
Indra, pleased, tells Arjuna that having reached the divine realm he need not seek weapons and may instead ask for a higher world. Arjuna responds that he cannot accept such rewards while his brothers remain in forest-exile and their enemies remain unpunished; choosing comfort now would bring lasting disgrace.