Shloka 1
Yudhiṣṭhira’s Reproof and Vow-Logic: On Dice-Deception, Exile Terms, and the Governance of Anger
Adhyāya 35
अप. ऋा- [हुक है आम पजञ्चत्रिशोड्ध्याय: दुःखित भीमसेनका युधिष्ठिरको युद्धके लिये उत्साहित करना भीमसेन उवाच संधि कृत्वैव कालेन ह्ुन्तकेन पतत्त्रिणा । अनन्तेनाप्रमेयेण स्रोतसा सर्वहारिणा,भीमसेन बोले--महाराज! आप फेनके समान नश्वर, फलके समान पतनशील तथा कालके बन्धनमें बँधे हुए मरणधर्मा मनुष्य हैं तो भी आपने सबका अन्त और संहार करनेवाले, बाणके समान वेगवान, अनन्त, अप्रमेय एवं जलस्रोतके समान प्रवाहशील लंबे कालको बीचमें देकर दुर्योधनके साथ सन्धि करके उस कालको अपनी आँखोंके सामने आया हुआ मानते हैं
bhīmasena uvāca | sandhiṃ kṛtvaiva kālena hūntakena patattriṇā | anantenāprameyeṇa srotasā sarvahāriṇā ||
قال بهيما: «أيها الملك، لقد عقدتَ ميثاقًا مع الزمان نفسه—زمانٍ كطائرٍ لا يكفّ عن الطيران، سريعٍ لا يُردّ ولا يُوقَف؛ لا نهاية له ولا يُقاس، وهو كتيار النهر يجرف كلَّ شيء. ومع ذلك تعاملتَ مع ذلك الزمان كأنه حاضرٌ أمام عينيك، وعلى هذا الأساس دخلتَ في مصالحةٍ مع دوريودhana.»
भीमसेन उवाच
Educational Q&A
Time (kāla) is swift, immeasurable, and inevitably carries all things away; therefore delaying righteous action through complacent compromise is ethically risky. Bhīma’s point is that a kṣatriya should not let the fleeting nature of life and the unstoppable flow of time become an excuse for inaction when justice demands resolve.
In the forest exile, Bhīma addresses Yudhiṣṭhira and criticizes a policy of conciliation with Duryodhana. Using vivid metaphors for Time—like a flying bird and an all-sweeping river—he urges Yudhiṣṭhira to recognize urgency and to be stirred toward decisive action rather than prolonged compromise.