Shloka 41
अध्याय ३३ — कर्म, दैव, हठ, स्वभाव और पुरुषार्थ पर द्रौपदी का उपदेश
Draupadī on Action, Fate, and Human Effort
“इस प्रकार धर्म, अर्थ और काम तीनोंको पृथक्ू-पृथक् समझकर मनुष्य केवल धर्म, केवल अर्थ अथवा केवल कामके ही सेवनमें तत्पर न रहे। उन सबका सदा इस प्रकार सेवन करे, जिससे इनमें विरोध न हो। इस विषयमें शास्त्रोंका यह विधान है कि दिनके पूर्वभागमें धर्मका, दूसरे भागमें अर्थका और अन्तिम भागमें कामका सेवन करे ।। ३८-- ४० || काम पूर्वे धनं मध्ये जघन्ये धर्ममाचरेत् । वयस्यनुचरेदेवमेष शास्त्रकृतो विधि:,“इसी प्रकार अवस्था-क्रममें शास्त्रका विधान यह है कि आयुके पूर्वभागमें (युवावस्थामें) कामका, मध्यभाग (प्रौढ़ावस्था)-में धनका तथा अन्तिम भाग (वृद्धावस्था)-में धर्मका पालन करे
kāmaḥ pūrve dhanaṃ madhye jaghanye dharmam ācaret | vayasy anucared evam eṣa śāstrakṛto vidhiḥ ||
قال فايشامبايانا: «إذا فُهِمَت الدَّرما، والأرثا، والكاما على أنها مقاصد ثلاثة متمايزة، فلا ينبغي للإنسان أن يتشبّث بواحدٍ منها وحده—لا بالدَّرما وحدها، ولا بالثروة وحدها، ولا باللذة وحدها. بل عليه أن يسعى إليها جميعًا على وجهٍ لا يقع فيه تعارض. وقد قررت الشاسترات: أن يُعنى في أول النهار بالدَّرما، وفي وسطه بالأرثا، وفي آخره بالكاما. وكذلك بحسب ترتيب مراحل العمر: ففي أول الحياة (الشباب) يجوز اتباع الكاما، وفي وسطها (سنّ النضج) ينبغي طلب الثروة، وفي آخرها (الشيخوخة) ينبغي ممارسة الدَّرما.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage teaches the balanced pursuit of the three human aims—dharma (righteousness), artha (material welfare), and kāma (pleasure)—so that they do not contradict one another. It further gives a practical discipline: allocate priorities by time (parts of the day) and by life-stage (youth, maturity, old age), culminating in dharma as the final and highest stabilizing aim.
In Vaiśampāyana’s narration, a normative instruction is being stated as śāstric guidance. Rather than describing an action-scene, the text pauses to articulate an ethical framework for living—how one should order daily activities and the broader arc of life to harmonize duty, prosperity, and enjoyment.