Shloka 23
अध्याय ३३ — कर्म, दैव, हठ, स्वभाव और पुरुषार्थ पर द्रौपदी का उपदेश
Draupadī on Action, Fate, and Human Effort
यस्य धर्मो हि धर्मार्थ क्लेशभाड़ू न स पण्डित: । न स धर्मस्य वेदार्थ सूर्यस्यान्ध: प्रभामिव,जिसका धर्म केवल धर्मके लिये ही होता है, वह धर्मके नामपर केवल क्लेश उठानेवाला मानव बुद्धिमान नहीं है। जैसे अन्धा सूर्यकी प्रभाको नहीं जानता, उसी प्रकार वह धर्मके अर्थको नहीं समझता है
yasya dharmo hi dharmārthaḥ kleśabhāḍū na sa paṇḍitaḥ | na sa dharmasya vedārthaḥ sūryasyāndhaḥ prabhām iva ||
قال فَيْشَمْبَايَنَة: «من جعل “الدارما” مجردَ اسمٍ يُتَّبع، حتى تصير حملاً من المشقّة، فليس بحكيم. إنه لا يدرك معنى الدارما وغايتها، كما أن الأعمى لا يستطيع أن يرى إشراق الشمس.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Dharma is not meant to be practiced as a hollow badge or as self-imposed suffering for its own sake. True wisdom lies in understanding dharma’s artha—its purpose, meaning, and ethical intent—rather than merely enduring hardship in its name.
Vaiśampāyana delivers a reflective maxim within the Vana Parva discourse, using a vivid analogy (a blind man and the sun’s radiance) to stress that without insight into dharma’s meaning, one’s practice remains fruitless and unintelligent.