Shloka 310
(प्रत्याजग्मु: सरथा: सानुयात्रा: सर्वे: सार्थ सूतपौरोगवैस्ते । ततो युयुर्दवतवने नृवीरा निस्तीर्यवं वनवासं समग्रम् ।।) इस प्रकार वनवासकी पूरी अवधि बिताकर वे नरवीर पाण्डव अपने रथ, अनुचर, सूत तथा रसोइयोंके साथ पुनः द्वैतवनमें लौट आये ।। इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि कुण्डलाहरणपर्वणि कवचकुण्डलदाने दशाधिकत्रिशततमो<थध्याय:
vaiśampāyana uvāca |
pratyājagmuḥ sarathāḥ sānuyātrāḥ sarvaiḥ sārtha-sūta-paurogavaiḥ te |
tato yuyur dvaitavane nṛvīrā nistīryaivaṁ vanavāsaṁ samagram ||
قال فايشَمبايانا: «لمّا أتمّوا مُدّة نفيهم في الغابة كاملةً، عاد أولئك الأبطال—مع مركباتهم وأتباعهم، يرافقهم السائقون وخَدَم الدار. ثم أقبل أبطال الباندافا ثانيةً إلى غابة دفايتا، بعد أن احتملوا تمامًا كلّ رياضة العيش في البرّية.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharma as steadfast adherence to one’s pledged course: the Pāṇḍavas complete the full term of forest-exile without shortcut or evasion, showing endurance, restraint, and fidelity to vows even under hardship.
After finishing the entire period of vanavāsa (forest-exile), the Pāṇḍavas, along with their chariots and full retinue (attendants, charioteers, household staff), return and proceed again to the Dvaita forest, marking a transition point in the Vana Parva narrative.