Shloka 20
Dvaītavana: Brahmaghoṣa, Rṣi-saṅgha, and Baka Dālbhyā’s Upadeśa to Yudhiṣṭhira
अदुःखाहनि् मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मन: । भीमसेनमिमं चापि दु:खितं वनवासिनम्,सुखाई दु:खितं दृष्टवा कस्मान्मन्युर्न वर्धते । नरेन्द्र! आपके भाई दुःख भोगनेके योग्य नहीं हैं; आज इन्हें दुःखमें देखकर मेरा चित्त किसी प्रकार शान्त नहीं हो पाता है। महाराज! वनमें रहकर दुःख भोगते हुए इन अपने भाई भीमसेनका स्मरण करके समय आनेपर क्या शत्रुओंके प्रति आपका क्रोध नहीं बढ़ेगा? मैं पूछती हूँ--युद्धसे कभी पीछे न हटनेवाले और सुख भोगनेके योग्य भीमसेनको स्वयं अपने हाथोंसे सब काम करते और दुःख उठाते देखकर शत्रुओंपर आपका क्रोध क्यों नहीं भड़क उठता?
aduhkhāhani manuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ | bhīmasenam imaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinam | sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate ||
قال فايشامبايانا: «يا سيد الناس، لا يجد عقلي سكونًا في هذا اليوم الكئيب. إذ أرى بهيماسينا أيضًا—وهو أهلٌ للراحة—مكدودًا ساكنًا في الغابة، فكيف لا يزداد غضبك؟ حين تذكر هذا الأخ لك، وهو يحتمل الشدة في المنفى، أفلا يندفع سخطك على الأعداء عندما يحين الأوان؟ أسألك: وأنت ترى بهيما، الذي لا يتراجع قط عن ساحة القتال ويستحق العيش في نعيم، مُكرهًا على أن يقوم بكل عمل بيديه وأن يتحمل العذاب—لِمَ لا تشتعل نقمتك على أولئك الخصوم؟»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical tension between forbearance and the kṣatriya obligation to uphold justice: witnessing undeserved suffering of the righteous (Bhīma in exile) naturally kindles manyu—righteous indignation—directed toward restoring dharma when the proper time arrives.
The speaker laments the Pandavas’ forest exile and points to Bhīma—normally suited to comfort and heroic action—now forced into hardship. Addressing the king (Yudhiṣṭhira), the speaker questions why his anger against the enemies responsible for this injustice does not intensify, especially as the moment for confrontation approaches.