रावणोत्पत्तिः—तपसा वरलाभश्च
Rāvaṇa’s Origins and the Acquisition of Boons
वैशम्पायन उवाच ततः शयानं कौन्तेयं रात्रौ द्वैतवने मृगाः । स्वप्नान्ते दर्शयामासुर्बाष्पकण्ठा युधिष्ठिरम्,वैशम्पायनजीने कहा--तदनन्तर एक रातमें जब कुन्तीनन्दन युधिष्छिर सो रहे थे, स्वप्नमें द्वैतववनके सिंह-बाघ आदि हिंख्र पशुओंने उन्हें दर्शन दिया। उन सबके कण्ठ आँसुओंसे रुँधे हुए थे
vaiśampāyana uvāca | tataḥ śayānaṃ kaunteyaṃ rātrau dvaitavane mṛgāḥ | svapnānte darśayāmāsur bāṣpa-kaṇṭhā yudhiṣṭhiram ||
قال فايشَمبايانا: ثم في ليلةٍ من ليالي غابة دْفَيتَفَنا، وبينما كان ابن كونتي (يودهيشثيرا) راقدًا نائمًا، ظهرت له وحوش الغاب عند انقضاء الحلم. وكانت حناجرها مختنقة بالدموع وهي تكشف نفسها ليودهيشثيرا—زيارةٌ تجمع بين نذير الشؤم ورقّة الرحمة، حتى لتغدو الغابة ذاتها شاهدًا أخلاقيًا على منفى آل باندافا وما يجرّه من معاناة.
वैशम्पायन उवाच
The verse suggests that dharma is not only a human concern: the forest and its creatures are portrayed as sensitive witnesses to injustice and suffering. The tear-choked animals imply a moral disturbance in the world-order, preparing the listener for an ethical consequence or warning tied to the Pāṇḍavas’ exile.
While Yudhiṣṭhira sleeps at night in the Dvaitavana forest, wild creatures appear to him in a dream-vision. Their tearful state signals distress and functions as an omen-like visitation, setting up the next development in the episode.