Shloka 3
दुर्योधनस्य लज्जा-प्रायोपवेशविचारः
Duryodhana’s Shame and Consideration of Prāyopaveśa
(तवाद्य पृथिवी राजन्नखिला सागराम्बरा | सपर्वतवनारामा सह स्थावरजड़मा ।।) “राजन! पर्वत, वन, उद्यान एवं स्थावर-जड़मोंसहित यह सारी समुद्रपर्यना पृथ्वी आज तुम्हारे अधिकारमें है ।। प्राच्याश्न दाक्षिणात्याश्व प्रतीच्योदीच्यवासिन: । कृता: करप्रदा: सर्वे राजानस्ते नराधिप,“नरेश्वर! पूर्व, दक्षिण, पश्चिम और उत्तर दिशाके सभी राजाओंको तुम्हारे लिये करदाता बना दिया है
vaiśampāyana uvāca |
tavādya pṛthivī rājann akhilā sāgarāmbarā |
sa-parvata-vanārāmā saha sthāvara-jaḍāmayā ||
prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca pratīcyodīcya-vāsinaḥ |
kṛtāḥ kara-pradāḥ sarve rājānas te narādhipa ||
قال فَيْشَمْبايَنَة: «أيها الملك، إن هذه الأرض كلها اليوم—المطوَّقة بالمحيط—بجبالها وغاباتها وبساتينها، بل وبكل ما هو ثابتٌ جامدٌ لا روح فيه، هي تحت سلطانك. وقد جُعل ملوك الشرق والجنوب والغرب والشمال جميعًا دافعي جزيةٍ لك، يا سيد البشر.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the scope of royal authority—extending over the whole ocean-bounded earth and its resources—and implicitly points to rajadharma: such power entails the obligation to protect, administer fairly, and avoid arrogance, since dominion over land and peoples is a moral trust, not merely a prize.
Vaiśampāyana reports that the addressed king has attained overarching sovereignty: the entire earth is said to be under his control, and kings from all four directions have been made tributary, paying taxes/tribute to him.