Shloka 6
Skanda-janma: Śivā/Svāhā, Agni, and the Manifestation of Guha
Mahābhārata 3.214
(अव्यक्तं सत्त्वसंज्ञं च जीव: काल: स चैव हि । प्रकृति: पुरुषश्चैव प्राण एव द्विजोत्तम ।। जागर्ति स्वप्नकाले च स्वप्रे स्वप्रायते च सः । द्विजश्रेष्ठ! प्राण ही अव्यक्त, सत्त्व, जीव, काल, प्रकृति और पुरुष है। वही जाग्रत्- अवस्थामें जागता है। वही स्वप्नकालमें स्वप्न-जगत्का निर्माण करके स्वप्लावस्थाकी सारी चेष्टाएँ करता है ।। जाग्रत्सु बलमाधत्ते चेष्टत्सु चेष्टयत्यपि ।। तस्मिन् निरुद्धे विप्रेन्द्र मृत इत्यभिधीयते । त्यक्त्वा शरीरं भूतात्मा पुनरन्यत् प्रपद्यते ।।) वही जाग्रतकालमें बलका आधान करता है और चेष्टाशील प्राणियोंमें चेष्टा उत्पन्न करता है। विप्रवर! उस प्राणका निरोध हो जानेपर ही प्रत्येक जीव मरा हुआ कहलाता है। भूतात्मा प्राण एक शरीरको छोड़कर फिर दूसरे शरीरमें प्रविष्ट हो जाता है ।। एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते । पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रित:,इस प्रकार इस जगतमें सर्वत्र प्राणकी स्थिति है। प्राणके द्वारा ही सबका पालन होता है। पीछे वही प्राण जब समानवायु भावको प्राप्त होता है तब अपनी-अपनी पृथक् गतिका आश्रय लेता है
vyādha uvāca |
avyaktaṃ sattvasaṃjñaṃ ca jīvaḥ kālaḥ sa caiva hi |
prakṛtiḥ puruṣaś caiva prāṇa eva dvijottama ||
jāgarti svapnakāle ca svapne svaprāyate ca saḥ |
jāgratsu balam ādhattte ceṣṭatsu ceṣṭayaty api ||
tasmin niruddhe viprendra mṛta ity abhidhīyate |
tyaktvā śarīraṃ bhūtātmā punar anyat prapadyate ||
evaṃ tv iha sa sarvatra prāṇena paripālyate |
pṛṣṭhatas tu samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ ||
قال الصيّاد: «يا خيرَ ذوي الميلادين، إنّ پْرَانا (Prāṇa) نفسَه هو ما يُسمّى غيرَ المتجلّي (Avyakta)؛ وهو أيضًا “الوجود” (sattva)، والنفسُ الفردية (jīva)، والزمنُ (kāla). وهو الطبيعةُ (prakṛti) وهو الشخصُ (puruṣa) كذلك. پْرَانا هو الذي يظلّ يقظًا في حال اليقظة؛ وفي زمن الحلم يصوغ عالمَ المنام ويؤدّي جميع أفعال حالة الحلم. وفي اليقظين يرسّخ القوّة، وفي الساعين يدفع سعيَهم. فإذا كُفَّ ذلك الپْرَانا، يا أسبقَ البراهمة، قيل إنّ المرءَ قد مات. فإذا ترك جسدًا دخلت الذاتُ العنصرية (bhūtātman) جسدًا آخر. وهكذا، في هذا العالم، كلُّ شيءٍ في كلِّ مكانٍ قائمٌ بپْرَانا؛ ثمّ بعد ذلك، في هيئة النفس “المُسَوِّي” (samāna)، يسلك لكلّ كائنٍ مسارَه الخاصّ المتميّز.»
व्याध उवाच
Educational Q&A
Prāṇa is presented as the universal life-principle that underlies waking and dreaming, empowers strength and activity, and whose cessation is called death; it also explains transmigration—leaving one body and entering another—linking physiology (breath) with metaphysics (prakṛti–puruṣa, time, the unmanifest).
In the Vyādha’s instruction to a brahmin interlocutor, he expounds a philosophical account of life and consciousness: prāṇa governs states of experience (waking/dream), animates action, and marks death when restrained; he then describes how the life-principle departs and takes another body, sustaining all beings throughout the world.