Shloka 18
Skanda-janma: Śivā/Svāhā, Agni, and the Manifestation of Guha
Mahābhārata 3.214
(तावग्निसहितौ ब्रह्मन् विद्धि वै प्राणमात्मनि ।) एकादशविकारात्मा कलासम्भारसम्भृतः । मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं योगजितात्मकम्,ब्रह्म! वे प्राण और अपान जठरानलके साथ रहते हैं। प्राणको आत्मामें स्थित जानिये। आत्मा एकादश इन्द्रियरूप विकारोंसे युक्त, षोडश- कलाओंके समूहसे सम्पन्न, शरीरको धारण करनेवाला तथा नित्य है। उसने योगबलसे मन-बुद्धिको अपने अधीन कर रखा है। इस प्रकार आत्माके सम्बन्धमें आपको जानना चाहिये
tāv agni-sahitau brahman viddhi vai prāṇam ātmani | ekādaśa-vikārātmā kalā-sambhāra-sambhṛtaḥ | mūrtimantaṃ hi taṃ viddhi nityaṃ yoga-jitātmakaṃ brahman ||
قال الصيّاد: «يا براهمن، اعلم أن البرانا مع الأبانا تقيم مع نار الهضم في الجوف. وافهم البرانا على أنها قائمة في الذات (الآتمن). والذات متصلة بالتحوّلات الإحدى عشرة (الحواسّ والعقل)، مكتملة بمجموعة الكالاه الستّ عشرة (القوى المكوِّنة)، وهي التي تسند الهيئة المتجسدة. وهي أزلية، وبقوة اليوغا أخضعت الذهن والعقل. هكذا ينبغي أن تفهم الذات».
व्याध उवाच
Educational Q&A
The verse links physiology and spirituality: prāṇa and apāna operate with digestive fire, yet prāṇa is to be understood as rooted in the Self. The Self is described as eternal, supporting embodiment, and capable—through yoga—of mastering the mind and intellect. Ethical self-mastery is grounded in correct knowledge of the Self.
In the Vana Parva’s ‘Vyādha’ teaching episode, the hunter instructs a Brahmin in higher understanding. Here he explains the relation between vital functions (prāṇa/apāna and gastric fire) and the ātman, emphasizing yogic control and right insight as the basis for dharmic living.