Vyādha–Brāhmaṇa Saṃvāda: Śāpa, Vṛtta-Dharma, and Counsel Against Viṣāda
Grief
मातापित्रोश्व शुश्रूषा स्त्रीणां भर्तरि च द्विज । स्त्रीणां धर्मात् सुघोराद्धि नान््यं पश्यामि दुष्करम्,“ब्रह्मन! पुत्रोंद्वारा माता-पिताकी सेवा तथा स्त्रियोंद्वारा की हुई पतिकी सेवा बहुत कठिन है। स्त्रियोंक इस कठोर धर्मसे बढ़कर और कोई दुष्कर कार्य मुझे नहीं दिखायी देता है
vaiśampāyana uvāca |
mātāpitror hi śuśrūṣā strīṇāṁ bhartari ca dvija |
strīṇāṁ dharmāt sughorād dhi nānyaṁ paśyāmi duṣkaram ||
قال فايشَمبايانا: «أيها البرهمن، إنّ الخدمة والرعاية اليقِظة للأمّ والأبّ من قِبَل الأبناء—وكذلك خدمة الزوجة المخلصة لزوجها—لشديدة العناء حقًّا. ولا أرى عملاً أصعب من هذا الواجب القاسي الذي يقع على النساء.»
वैशम्पायन उवाच
The verse highlights dharma as lived responsibility: devoted service to parents and, in the traditional framework, a wife’s steadfast care for her husband are portrayed as among the most demanding ethical disciplines, requiring endurance, self-control, and constancy.
Vaiśampāyana, continuing his narration, addresses a brāhmaṇa and comments on the difficulty of household duties—especially the severe obligations associated with women’s dharma—framing them as arduous moral work rather than merely social convention.