Shloka 41
Kuvalāśva’s Lineage and Uttaṅka’s Petition concerning Dhundhu (धुन्धु-प्रसङ्गः)
न क्रियतामनुबन्धो नैष शक््यस्त्वया मृगो<यं ग्रहीतुं यद्यपि ते रथे युक्तौ वाम्यौ स्यथातामिति । ततो<ब्रवीद् राजा सूतमाचक्ष्व मे वाम्यौ हन्मि च त्वामिति । स एवमुक्तो राजभयभीत: सूतो वामदेव-शापभीतश्च सन् नाचख्यौ राज्ञे | ततः पुनः स राजा खड्गमुद्यम्य शीघ्रं कथयस्वेति तमाह हनिष्ये त्वामिति । स तदा55ह राजभयभीत: सूतो वामदेवस्याश्वौ वाम्यौ मनोजवाविति,“तदनन्तर एक दिन महाराज शल शिकार खेलनेके लिये वनको गये। वहाँ उन्होंने एक हिंसक पशुको सामने पाकर रथके द्वारा ही उसका पीछा किया और सारथिसे कहा--“शीघ्र मुझे मृगके निकट पहुँचाओ'। उनके ऐसा कहनेपर सारथि बोला--“महाराज! आप इस पशुको पकड़नेका आग्रह न करें। यह आपकी पकड़में नहीं आ सकता। यदि आपके रथमें दोनों वाम्य घोड़े जुते होते, तब आप इसे पकड़ लेते।” यह सुनकर राजाने सूतसे पूछा --'सारथे! बताओ, वाम्य घोड़े कौन हैं, अन्यथा मैं तुम्हें अभी मार डालूँगा।” राजाके ऐसा कहनेपर सारथि भयसे काँप उठा। उधर घोड़ोंका परिचय देनेपर उसे वामदेव ऋषिके शापका भी डर था। अतः उसने राजासे कुछ नहीं कहा। तब राजाने पुनः तलवार उठाकर कहा--“अरे! शीघ्र बता, नहीं तो तुझे अभी मार डालूगा।' तब उसने राजाके भयसे त्रस्त होकर कहा--“महाराज! वामदेव मुनिके पास दो घोड़े हैं जिन्हें “वाम्य” कहते हैं। वे मनके समान वेगशाली हैं!
na kriyatām anubandho naiṣa śakyas tvayā mṛgo ’yaṁ grahītuṁ yady api te rathe yuktau vāmyau syathātām iti | tato ’bravīd rājā sūtam ācakṣva me vāmyau hanmi ca tvām iti | sa evam ukto rājabhayabhītaḥ sūto vāmadeva-śāpabhītaś ca san nācakhyau rājñe | tataḥ punaḥ sa rājā khaḍgam udyamya śīghraṁ kathayasveti tam āha haniṣye tvām iti | sa tadā rājabhayabhītaḥ sūto vāmadevasya aśvau vāmyau manojavāv iti ||
قال فايشَمبايانا: «لا تُلِحّ في هذا المطاردة؛ فهذه الدابة لا تُدرَك لك. إنما لو كانت مركبتك موثوقة بفرسيْن يُدعَيان “فامْيَا” لأمكنك أن تلحق بها». ثم قال الملك لسائق المركبة: «أخبرني عن فرسيْ فامْيا—وإلا قتلتك». فارتعد السائق خوفًا من الملك، وخشي أيضًا أن تحلّ عليه لعنة الحكيم فاماديفا إن أفشى السر، فلم يُجب. فرفع الملك سيفه مرة أخرى وقال: «تكلّم سريعًا وإلا قتلتك». عندئذٍ قال السائق، وهو يرتجف من رهبة الملك: «فرسا فامْيا ملكٌ لفاماديفا؛ وهما سريعا العدو كسرعة الفكر».
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights an ethical tension: coercive power (the king’s threat) versus truthful disclosure constrained by higher moral/religious fear (the charioteer’s fear of a sage’s curse). It implicitly critiques rash royal anger and shows how intimidation can force speech, yet such speech may violate other obligations.
During a hunt, the king is told he cannot catch the beast unless he has the special ‘Vāmya’ horses. He demands to know about them and threatens the charioteer with death. The charioteer hesitates out of fear of Vāmadeva’s curse, but under the king’s raised sword he reveals that the Vāmya horses belong to the sage Vāmadeva and are extremely swift.