Shloka 48
इन्द्रद्युम्नोपाख्यानम्
Indradyumna Upākhyāna: On Kīrti, Smṛti, and Restoration
परमायुश्च भविता तदा वर्षाणि षोडश । ततः प्राणान् विमोक्ष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते,उस समय युगान्तकाल उपस्थित होनेपर लोगोंकी आयु अधिक-से-अधिक सोलह वर्षकी होगी, उसके बाद वे प्राणत्याग कर देंगे। पाँचवें या छठे वर्षमें स्त्रियाँ बच्चे पैदा करने लगेंगी और सात-आठ वर्षके पुरुष संतानोत्पादनमें प्रवृत्त हो जायँगे
paramāyuś ca bhavitā tadā varṣāṇi ṣoḍaśa | tataḥ prāṇān vimokṣyanti yugānte samupasthite ||
قال ماركانديّا: «حينئذٍ لن يبلغ أقصى عمرٍ للناس إلا ستَّ عشرة سنة. فإذا حضر انقضاء العصر أطلق الناسُ أنفاسَ الحياة وماتوا. وفي ذلك الزمان تبدأ الفتياتُ بالولادة في عامهنّ الخامس أو السادس، ويُقبل الفتيانُ على الإنجاب في عامهم السابع أو الثامن.»
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the power of Kāla (time) and the degeneration at the end of an age: human life becomes drastically shortened and social/biological maturity is unnaturally accelerated, highlighting impermanence and the ethical warning of decline in yuga-ending conditions.
Mārkaṇḍeya is describing the conditions at yugānta (the end of the age), prophesying that people will live at most sixteen years and die when the age-ending crisis arrives; the accompanying note explains premature childbearing as a sign of that extreme degeneration.