Shloka 15
Book 3, Āraṇyaka-parva — Adhyāya 19: Pradyumna’s Reproach of Withdrawal and the Ethics of Kṣātra Reputation
तानप्राप्ताज्छितैर्बाणैश्षिच्छेद परवीरहा । रौक्मिणेय: स्मितं कृत्वा दर्शयन् हस्तलाघवम्,महाबाहो! परंतु दारुककुमारने वहाँ बाणोंके वेगपूर्वक प्रहारकी कोई चिन्ता न करते हुए शाल्वकी सेनाको अपसव्य (दाहिने) करते हुए ही रथको आगे बढ़ाया। वीरवर! तब सौभराज शाल्वने पुनः मेरे पुत्र रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्मपर अनेक प्रकारके बाण चलाये। शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्म अपने हाथोंकी फुर्ती दिखाते हुए शाल्वके बाणोंको अपने पास आनेसे पहले ही तीक्ष्ण बाणोंसे मुसकराकर काट देते थे। प्रद्युम्नके द्वारा अपने बाणोंको छिन्न-भिन्न होते देख सौभराजने भयंकर आसुरी मायाका सहारा लेकर बहुत-से बाण बरसाये
tān āprāptān chhitair bāṇaiś ciccheda paravīrahā | raukmiṇeyaḥ smitaṃ kṛtvā darśayan hastalāghavam ||
قبل أن تبلغ سهامُ شالڤا (Śālva) هدفَها، كان براديومنَه (Pradyumna)—قاهرَ أبطالِ الأعداء—قد قطعها بسهامٍ حادّةٍ في مهبّها. وهو يفعل ذلك ابتسم، فأظهر ابنُ رُكمِني (Rukmiṇī) براعةَ اليد والسلاح كأنها أمرٌ هيّن. ويُبرز المشهدُ انضباطَ المحارب: فالمهارة ليست قوّةً عمياء، بل دقّةٌ مضبوطة تكبح العنف قبل أن يضرب. ولمّا رأى شالڤا مقاذيفَه تتفتّت، لم يلبث أن مال إلى حِيَلٍ أشدّ ظلمة، كاشفًا كيف قد تدفع خيبةُ الميدان المرءَ من قتالٍ صريح إلى وسائلَ مخادعة.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse highlights disciplined power: true martial excellence lies in controlled precision and presence of mind—checking harm before it lands—rather than in uncontrolled aggression. It also foreshadows an ethical contrast between straightforward valor and the temptation to resort to deceptive tactics when one’s strength is outmatched.
Pradyumna (Raukmiṇeya), smiling, intercepts and cuts down Śālva’s incoming arrows with sharp shafts before they can reach him, publicly demonstrating exceptional dexterity (hastalāghava). Śālva, seeing his weapons neutralized, is driven toward more extreme measures in the continuing fight.