Shloka 283
कृतयुगवर्णनम् तथा राजधर्मोपदेशः
Kṛtayuga Description and Instruction on Royal Dharma
लोकानां मनुजव्याघ्र प्रलयं त॑ विदुर्बुधा: । नरश्रेष्ठ] एक हजार चतुर्युग बीतनेपर ब्रह्माजीका एक दिन होता है। यह सारा जगत् ब्रह्माके दिनभर ही रहता है (और वह दिन समाप्त होते ही नष्ट हो जाता है।) इसीको विद्वान् पुरुष लोकोंका प्रलय मानते हैं
lokānāṁ manujavyāghra pralayaṁ taṁ vidur budhāḥ | naraśreṣṭha sahasraṁ caturyuga-bītane paraṁ brahmaṇo 'haḥ | etat sarvaṁ jagad brahmaṇo 'haḥ-paryantam eva tiṣṭhati (ahaḥ-samāpte ca naśyati) | etad eva vidvāṁsaḥ puruṣā lokānāṁ pralayaṁ manyante |
قال فايشَمبايانا: «يا نمرَ الرجال، إن الحكماء يعلمون أن ذلك هو انحلال العوالم. يا خيرَ البشر! إذا انقضت ألفُ دورةٍ من العصور الأربعة اكتمل يومٌ واحدٌ لبراهما. إن هذا الكون كلَّه لا يثبت إلا بمقدار يوم براهما؛ فإذا انتهى ذلك اليوم دُمِّر. ويسمّي العلماء هذا “برالايا” — الانحلال الدوري للعوالم».
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the vastness of cosmic time and the impermanence of all created worlds: even the universe persists only for the duration of Brahmā’s day, after which dissolution (pralaya) occurs. This frames human events within a larger moral and metaphysical horizon, encouraging humility and detachment.
Vaiśampāyana explains to his listener (addressed as ‘manujavyāghra’/‘naraśreṣṭha’) a doctrinal point about pralaya: the wise define the dissolution of worlds as the destruction that occurs at the end of Brahmā’s day, which spans a thousand caturyugas.