Shloka 54
कामीकवन-समागमः
Kāmyaka Forest Meeting: Kṛṣṇa’s Visit; Mārkaṇḍeya and Nārada Arrive
ईरिणे निर्जले देशे कण्टकिद्रुमसंकुले । अश्मस्थाणुक्षुपाकीर्णे सुदुर्गे विषमोत्कटे । गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टमनुजं तदा,तब उन्हीं पद-चिह्लोंके सहारे जाकर उन्होंने पर्वतकी कन्दरामें अपने भाई भीमसेनको देखा, जो अजगरकी पकड़में आकर चेष्टाशून्य हो गये थे। उक्त पर्वतकी कन्दरामें विशेष रूपसे रूक्ष वायु चलती थी। वह गुफा ऐसे वृक्षोंसे ढकी थी, जिनमें नाममात्रके लिये भी पत्ते नहीं थे। इतना ही नहीं, वह स्थान ऊसर, निर्जल, काँटेदार वृक्षोंसे भरा हुआ, पत्थर, टूँठ और छोटे वृक्षोंसे व्याप्त, अत्यन्त दुर्गग और ऊँचा-नीचा था
īriṇe nirjale deśe kaṇṭakidrumasaṅkule | aśmasthāṇukṣupākīrṇe sudurge viṣamotkaṭe | gṛhītaṃ bhujagendreṇa niśceṣṭam anujaṃ tadā ||
قال فايشَمبايانا: في بقعةٍ قاحلةٍ لا ماء فيها—تكتنفها الأشجار الشوكية، وتتناثر فيها الصخور والجذوع اليابسة والشجيرات—موحشةٌ عسيرةُ المسلك، وعرةٌ غير مستوية؛ وُجد الأخ الأصغر حينئذٍ وقد قبض عليه ملكُ الحيّات، مطروحًا بلا حراك. ويُبرز هذا المشهد كيف قد يداهم الخطرُ حتى الأقوياء على حين غِرّة، وكيف تُلزم أواصرُ القربى وواجبُ الدارما المرءَ أن يسعى لطلب أخيه وإنقاذه إذا سقط في الشدّة.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic duty in crisis: when a close one is struck down by unforeseen danger, one must not abandon them. It also reminds that physical strength alone is insufficient—vigilance, humility before nature, and responsible action toward family are essential.
The narrator describes a harsh, thorn-filled, waterless wilderness where the younger brother (in context, Bhīma) has been seized by a mighty serpent (bhujagendra/ajagara) and rendered motionless, setting the stage for his discovery and rescue.