Shloka 56
Kubera’s Fivefold Nīti and Protection of the Pāṇḍavas (वैश्रवणोपदेशः)
कायम्बैश्वक्रवाकैश्व कुररैर्जलकुक्कुटै: । कारण्डवै: प्लवै्सैर्बकैर्मद्गुभिरेव च,इन वृक्षोंपर निवास करनेवाले चकोर, मोर, भूृंगराज, तोते, कोयल, कलविंक (गौरैया- चिड़िया), हारीत (हारिल), चकवा, प्रियक, चातक तथा दूसरे नाना प्रकारके पक्षी, श्रवणसुखद मधुर शब्द बोल रहे थे। वहाँ चारों ओर जलचर जन्तुओंसे भरे हुए मनोहर सरोवर दृष्टिगोचर होते थे। जिनमें कुमुद, पुण्डरीक, कोकनद, उत्पल, कह्लार और कमल सब ओर व्याप्त थे। कादम्ब, चक्रवाक, कुरर, जलकुक्कुट, कारण्डव, प्लव, हंस, बक, मदगु तथा अन्य कितने ही जलचर पक्षी कमलोंके मकरन्दका पान करके मदसे मतवाले और हर्षसे मुग्ध हुए उन सरोवरोंमें सब ओर फैले थे
kāyambaiś cakravākaiś ca kuraraiḥ jalakukkuṭaiḥ | kāraṇḍavaiḥ plavaiś ca bakair madgubhir eva ca ||
قال فايشَمبايانا: «وكان هناك طير الكايَمبا، والچَكْرَواكا، والكُرَرا، وسائر الطيور المائية، والكَارَنْدَوا، والپْلَوا، والبلشونات، والمَدْغو أيضًا. وقد انتشرت في تلك البحيرات البهيّة—مخمورةً برحيق اللوتس ومسرورةَ القلوب—أنواعٌ كثيرة من طيور الماء فملأت المشهد.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse primarily offers a contemplative vision of harmony in nature—an atmosphere of peace and abundance that contrasts with human conflict. In the Vana Parva setting, such descriptions support the ethical mood of endurance and inner steadiness during exile, reminding the listener that order and beauty persist in the world.
The narrator Vaiśampāyana is describing a scenic region of lakes filled with many kinds of water-birds. The birds are portrayed as delighted and ‘intoxicated’ by lotus-nectar, emphasizing the richness and charm of the forest landscape encountered in the Vana Parva.