Shloka 21
Bhīma–Hanūmān Dialogue on Yugas (युगवर्णनम्)
तब महाबली भीमसेनने उनकी इन्द्रधनुषके समान ऊँची पूँछको दोनों हाथोंसे उठानेका पुनः प्रयत्न किया, परंतु दोनों हाथ लगा देनेपर भी वे उसे उठा न सके ।। उत्क्षिप्तभ्रूविवृत्ताक्ष: संहतभ्रुकुटीमुख: । स्विन्नगात्रो5भवद् भीमो न चोद्धर्तु शशाक तम्,फिर तो उनकी भौंहें तन गयीं, आँखें फटी-सी रह गयीं, मुखमण्डलमें भ्रुकुटी स्पष्ट दिखायी देने लगी और उनके सारे अंग पसीनेसे तर हो गये। फिर भी भीमसेन हनुमानजीकी पूँछको किंचित् भी हिला न सके
tataḥ mahābalī bhīmasenena tasya indradhanur-iva uccāṃ pucchaṃ ubhābhyāṃ hastābhyāṃ punar utthāpayituṃ prayatnaḥ kṛtaḥ; kintu ubhau hastau nyasya api sa tāṃ na śaśāka utthāpayitum. utkṣipta-bhrū-vivṛttākṣaḥ saṃhata-bhrukuṭī-mukhaḥ, svinna-gātro 'bhavad bhīmo na ca uddhartum aśakat tam.
ثم إنّ بهيماسينا، صاحب البأس العظيم، حاول مرة أخرى أن يرفع ذلك الذيل المقوّس عاليًا كقوس قزح بكلتا يديه؛ غير أنه، ولو جمع يديه معًا، لم يستطع أن يرفعه. ارتفعت حاجباه، واتسعت عيناه، وتقبّض وجهه في عبوسٍ شديد، وابتلّت أطرافه بالعرق؛ ومع ذلك لم يقدر بهيما أن يحرّك ذيل هانومان قيد شعرة.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The episode curbs Bhīma’s pride in physical power: even the strongest human effort can be checked by a higher, dharmic force. The ethical lesson is humility—recognizing limits, respecting elders/superiors, and understanding that true greatness includes restraint and reverence, not merely strength.
As Vaiśampāyana narrates, Bhīma again tries to lift Hanumān’s tail (raised like a rainbow). Despite using both hands and straining until his face tightens and sweat pours, he cannot move it at all—showing Hanumān’s superior power and setting up a lesson for Bhīma.