Shloka 12
Dhanañjaya-viraha-śoka and the Resolve to Enter Gandhamādana (धनंजय-विरह-शोकः गन्धमादन-प्रवेश-संकल्पश्च)
दुःखेन महताविष्टस्तं न पश्यामि फाल्गुनम् । अजेयमुग्रधन्वानं तेन तप्ये वृकोदर,वृकोदर! जो पराक्रम और सम्पत्तिमें देवराज इन्द्रसे तनिक भी कम नहीं है, जिसके रथके घोड़े श्वेत रंगके हैं, जो नकुल-सहदेवसे अवस्थामें बड़ा है, जिसके पराक्रमकी कोई सीमा नहीं है तथा जो उग्र धनुर्धर एवं अजेय है, उस वीरवर अर्जुनके दर्शनसे मैं वंचित हूँ; इसके लिये मुझे महान कष्ट हो रहा है। मैं चिन्ताकी आगमें जला जा रहा हूँ
yudhiṣṭhira uvāca | duḥkhena mahatāviṣṭas taṃ na paśyāmi phālgunam | ajeyam ugradhanvānaṃ tena tapye vṛkodara |
قال يودهيشثيرا: «وقد غمرني حزنٌ عظيم، لا أرى فالغونا (أرجونا). إنه لا يُقهَر، رامٍ شرسٌ للقوس؛ ولذلك، يا فِرِكودارا، أنا مُعذَّب. وإذ حُرِمتُ من رؤية ذلك البطل الأسمى—الذي لا حدّ لبأسه ولا يقل عن إندرا في القوة والحظ—أحترق في نار القلق. وليس هذا الألم حزنًا شخصيًا فحسب، بل هو أيضًا ثِقَلٌ أخلاقيٌّ لفراق حليفٍ بارٍّ، تحفظ قوته دارمَنا في المنفى.»
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical and emotional dimension of dharma in adversity: even a steadfast king like Yudhiṣṭhira experiences intense grief when separated from a righteous protector. It underscores the value of virtuous companionship and the responsibility leaders feel when the welfare of their group depends on the presence of a capable, dharma-aligned ally.
During the forest exile, Yudhiṣṭhira addresses Bhīma, lamenting that he cannot see Arjuna (Phālguna). He praises Arjuna as invincible and a formidable archer, comparable to Indra in prowess and fortune, and confesses that Arjuna’s absence makes him suffer and burn with anxious worry.