Shloka 11
Hemakūṭa’s Marvels and Lomaśa’s Account of Ṛṣabha at Ṛṣabhakūṭa
Nandā–Kauśikī Tīrtha Passage
फेनपुञज्जाकुलजला हंसानामिव पडुक्तय: । क्वचिदाभोगकुटिला प्रस्खलन्ती क्वचित् क्वचित्,महाराज! नीचे गिरती हुई फेनपुञ्जसे व्याप्त हुए जलवाली समुद्रगामिनी गंगा तीन धाराओंमें बँटकर हंसोंकी पंक्तियोंके समान सुशोभित होने लगी। वह मतवाली स्त्रीकी भाँति इस प्रकार आयी कि कहीं तो सर्प-शरीरकी भाँति कुटिल गतिसे बहती थी और कहीं-कहीं ऊँचेसे नीचे गिरकर चट्टानोंसे टकराती जाती थी एवं श्वेत वस्त्रोंके समान प्रतीत होनेवाले फेनपुंज उसे आच्छादित किये हुए थे। कहीं-कहीं वह जलके कल-कल नादसे उत्तम संगीत-सा गा रही थी। इस प्रकार अनेक रूप धारण करनेवाली गंगा आकाशसे गिरी और भूतलपर पहुँचकर राजा भगीरथसे बोली---
phenapuñjākulajalā haṃsānām iva paṅktayaḥ | kvacid ābhogakuṭilā praskhalantī kvacit kvacit ||
قال لوماشا: «أيها الملك، إن الغانغا، وقد اندفعت نحو البحر ومياهها مكتنزة بأكوام الزَّبَد، انقسمت إلى ثلاثة مجارٍ فبدت كصفوف الإوزّ. وتقدّمت كأنها امرأة ثَمِلة، في صور شتّى: هنا تلتفّ في منعطفات واسعة ملتوية كجسد الأفعى، وهناك تهوي مرارًا من العلوّ فتضرب الصخور في سقوطها. وكانت كتل الزبد البيضاء، كالثياب، تغشاها؛ وفي مواضع كان خرير مياهها يرنّ كأنه موسيقى بديعة. وهكذا، وقد اتخذت أشكالًا كثيرة، هبطت الغانغا من السماء، ولما بلغت الأرض خاطبت الملك بهاغيراثا.»
लोगश उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the sanctifying power of Gaṅgā and the fruit of determined royal effort undertaken for a higher purpose—Bhagīratha’s mission for ancestral deliverance. It frames sacred rivers as both awe-inspiring natural forces and divine agencies of purification, reminding rulers that true greatness lies in tapas, responsibility, and service beyond oneself.
Sage Lomaśa describes Gaṅgā’s dramatic descent: her foaming waters split into streams, winding and plunging over rocks, sounding like music. After reaching the earth from the sky, she approaches and speaks to King Bhagīratha, continuing the well-known episode of Gaṅgā’s ‘descent’ brought about by his effort.