Shloka 53
Dambhodbhava, Nara-Nārāyaṇa, and the Counsel to Abandon Hubris
Udyoga-parva 94
धर्मार्थों सम्प्रधारयैव यदि सत्यं ब्रवीम्पहम् प्रमु्चेमान् मृत्युपाशात् क्षत्रियान् पुरुषर्षभ,जनेश्वर! आपसे पाण्डवोंका राज्य लौटा देनेके सिवा दूसरी कौन-सी बात यहाँ कही जा सकती है। इस सभामें जो भूमिपाल बैठे हैं, वे धर्म और अर्थका विचार करके स्वयं बतावें, मैं ठीक कहता हूँ या नहीं। पुरुषरत्न आप इन क्षत्रियोंकों मौतके फंदेसे छुड़ाइये
dharma-arthau sampradhāryaiva yadi satyaṃ bravīmy aham | pramucyemān mṛtyu-pāśāt kṣatriyān puruṣarṣabha, janeśvara | āpase pāṇḍavānāṃ rājyaṃ lauṭā dene-ke sivā dūsrī kaun-sī bāt iha kahī jā sakatī hai | asyāṃ sabhāyāṃ ye bhūmipālā niṣaṇṇāḥ, te dharma-artha-vicāraṃ kṛtvā svayaṃ vadantu—ahaṃ samyak bravīmi vā na vā | puruṣaratna, bhavān imān kṣatriyān mṛtyu-phandāt mocayatu ||
قال فَيْشَمْبايَنَة: «إن كنتُ أقول الحقَّ، فليزنِ الملوكُ الحاضرون الدَّرما والأرثا وليُعلنوا ذلك بأنفسهم. يا سيّدَ الشعوب، ماذا يُقال في هذا المجلس غيرُ أن تردَّ مُلكَ الباندافا؟ فبذلك تُطلق هؤلاء الكشاتريا من حبلِ الموت. يا جوهرةَ الرجال، خلِّصْ هؤلاء المحاربين من شَرَكِ الهلاك.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Political action must be judged by both dharma (justice) and artha (practical welfare). The ethically right and strategically wise course is to restore the Pāṇḍavas’ rightful kingdom, thereby preventing a catastrophic war and saving kṣatriya lives.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, the speaker urges the assembled kings to reflect and publicly affirm that the only meaningful resolution is returning the Pāṇḍavas’ kingdom—framing this as the way to free the warrior class from the impending ‘noose of death’ of war.