Shloka 96
Kṛṣṇa at Duryodhana’s House: Refusal of Hospitality and Departure to Vidura (कृष्णस्य धार्तराष्ट्रनिवेशनगमनम्)
पाण्डवा: समबोध्यन्त बाल्यात् प्रभृति केशव । “केशव! बाल्यावस्थासे ही पाण्डव शंख और दुन्दुभियोंकी गम्भीर ध्वनिसे, मृदंगोंके मधुर नादसे तथा बाँसुरीकी सुरीली तानसे जगाये जाते थे,अन्तं धीरा निषेवन्ते मध्यं ग्राम्यसुखप्रिया: । उत्तमांश्व॒ परिक्लेशान् भोगांश्वातीव मानुषान् धीर पुरुष भोगोंकी अन्तिम स्थितिका सेवन करते हैं। ग्राम्य विषयभोगोंमें आसक्त पुरुष भोगोंकी मध्य स्थितिका ही सेवन करते हैं। वे धीर पुरुष कर्तव्यपालनके रूपमें प्राप्त बड़े-से-बड़े क्लेशोंको सहर्ष सहन करके अन्तमें मनुष्यातीत भोगोंमें रमण करते हैं। महापुरुषोंका कहना है कि अन्तिम (सुख-दुःखसे अतीत) स्थितिकी प्राप्ति ही वास्तविक सुख है तथा सुख-दुःखके बीचकी स्थिति ही दुःख है
Vaiśampāyana uvāca | pāṇḍavāḥ samabodhyanta bālyāt prabhṛti keśava | antaṃ dhīrā niṣevante madhyaṃ grāmyasukhapriyāḥ | uttamāṃś ca parikleśān bhogāṃś cātīva mānuṣān |
قال فايشَمبايَنا: «يا كِشَفا، لقد كان أبناء باندو يُوقَظون منذ طفولتهم على دويّ الصدفة (الشَّنْخ) وقرع طبول الدُّندُبهي العميق، وعلى عذوبة المِردَنْغا، وعلى نغم الناي الرخيم.» ثم قرّر مبدأً أخلاقيًّا عامًا: إن الثابتين يطلبون “الحال الأخيرة” من التجربة—حريةً تتجاوز لذّةً وألمًا مألوفين—أما المتعلّقون بملذّات الدنيا الغليظة فيبقون محصورين في “المرتبة الوسطى” من الإشباع. وأما العازمون حقًّا، إذ يجعلون أشدّ الشدائد جزءًا من أداء الواجب (الدارما)، فيحتملونها طائعين، ثم ينالون في النهاية تمامًا يفوق لذّات البشر. لذلك يرى الحكماء أن بلوغ المقام الأقصى المتجاوز للثنائيات هو السعادة الحقّة، وأن الحال الواقعة بين اللذّة والألم هي بعينها شقاء.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts two orientations: the dhīra (steadfast) aim for the ‘final’ state—freedom beyond the swing of pleasure and pain—while those attached to grāmya (worldly) pleasures remain stuck in an intermediate, unstable satisfaction. True happiness is presented as the culmination beyond dualities, reached through disciplined endurance of duty-bound hardships.
Vaiśampāyana addresses Keśava (Kṛṣṇa) and refers to the Pāṇḍavas being awakened from childhood, then uses that setting to introduce a broader reflection on character: how the noble endure hardship for dharma and thereby reach a higher fulfillment than ordinary sensual enjoyment.