Shloka 35
अध्याय ८२ — केशवप्रयाणे निमित्तदर्शनम्
Omens and Reception During Keśava’s Departure
धर्मज्ञो धृतिमान् प्राज्ञ: सर्वभूतेषु केशव: । ईश्वर: सर्वभूतानां देवदेवः सनातन:,जो कभी कामनासे, भयसे, लोभसे अथवा अन्य किसी प्रयोजनके कारण भी अन्यायका अनुसरण नहीं कर सकते, जिनकी बुद्धि स्थिर है, जो लोभ-रहित, धर्मज्ञ, धैर्यवान, विद्वान् तथा सम्पूर्ण भूतोंके भीतर विराजमान हैं, वे भगवान् केशव देवताओंके भी देवता, सनातन परमेश्वर तथा समस्त प्राणियोंके ईश्वर हैं
dharmajño dhṛtimān prājñaḥ sarvabhūteṣu keśavaḥ | īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ devadevaḥ sanātanaḥ ||
قال فايشَمبايانا: كيشافا—العالِم بالدارما، الثابت العزم، الحكيم—يسكن في جميع الكائنات. هو الربّ الأزلي، سيّد كل المخلوقات، وإله الآلهة. (ولذلك لا يمكن أن يُساق إلى الجور بدافع الشهوة أو الخوف أو الطمع أو لأي غرض خفيّ.)
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse affirms Keshava’s supreme ethical and metaphysical status: he is perfectly grounded in dharma, unwavering and wise, present within all beings, and therefore the eternal sovereign worthy of trust and devotion—incapable of being swayed into injustice by desire, fear, or greed.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, Vaiśampāyana describes Keshava’s nature and authority, presenting him as the eternal Lord and indwelling ruler of all beings—supporting the larger narrative emphasis on righteous counsel and the moral stakes of the coming conflict.