Shloka 34
Chapter 49: Sañjaya’s Enumeration of the Pāṇḍava Coalition (पाण्डवसैन्यसमागम-वर्णनम्)
तपश्चचार या घोरं काशिकन्या पुरा सती | भीष्मस्य वधमिच्छन्ती प्रेत्यापि भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! पूर्वकालमें काशिराजकी जिस सती-साध्वी कन्या अम्बाने भीष्मजीके वधकी इच्छासे घोर तपस्या की थी, वही मृत्युके पश्चात् पांचालराज द्रुपदकी पुत्री होकर उत्पन्न हुई, परंतु दैववश वह फिर पुरुष हो गयी। वह वीर पांचालकुमार स्त्री और पुरुष दोनों शरीरोंके गुण और अवगुणको जानता है
tapaś cacārā yā ghoraṃ kāśikanyā purā satī | bhīṣmasya vadham icchantī pretyāpi bharatarṣabha ||
قال سنجيا: «يا ثورَ آلِ بهاراتا، إن تلك العذراء العفيفة من كاشي التي قامت قديمًا برياضاتٍ قاسية، راغبةً في موتِ بهيشما—بل حتى بعد الموت—قد وُلِدت من جديد ابنةً لدروپادا ملكِ البانچالا. غير أنّ دورانَ القدر جعلها فيما بعدُ رجلًا. وهكذا فإن ذلك الأميرَ البانچاليَّ الشجاع، إذ ذاق حالَ الأنوثة والذكورة معًا، يعرف عن تجربةٍ حيّةٍ مواطنَ القوة والقصور في كلٍّ منهما؛ وهو خيطٌ من القضاء سيؤثّر مباشرةً في مجرى الحرب وفي تمامِ غايةِ نذرٍ قديم.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral force of steadfast resolve (saṅkalpa) sustained across lifetimes: intense tapas and a fixed purpose, when aligned with the workings of karma and fate, can shape major historical outcomes. It also frames destiny as operating through complex human conditions—here, rebirth and bodily transformation—without reducing agency, since the vow-driven intent remains central.
Sañjaya explains to the Kuru listener that Amba, the Kāśī princess who sought Bhīṣma’s death and performed severe austerities, was reborn as Drupada’s child in Pāñcāla and later became male (Śikhaṇḍin). This sets up the strategic and fated role Śikhaṇḍin will play in enabling Bhīṣma’s fall in the coming war.