Shloka 23
उद्योगपर्व — अध्याय २५: संजयदूतवाक्यम्
Sañjaya’s Envoy-Speech on Peace
जानन्त्येतत् कुरव: सर्व एव ये चाप्यन्ये भूमिपाला: समेता: । दुर्योधने राज्यमिहाभवद् यथा अरिंदमे फाल्गुने विद्यमाने,समस्त कौरव तथा वहाँ एकत्र हुए अन्य भूपाल भी इस बातको जानते हैं कि शत्रुदमन अर्जुनके उपस्थित रहते हुए दुर्योधनने किस उपायसे पाण्डवोंका राज्य प्राप्त किया (अर्थात् उन्होंने अपनी वीरतासे नहीं, अपितु छलपूर्वक जूएके द्वारा ही हमारा राज्य लिया)
sañjaya uvāca |
jānanti etat kuravaḥ sarva eva ye cāpy anye bhūmipālāḥ sametāḥ |
duryodhane rājyam ihābhavad yathā arindame phālgune vidyamāne ||
قال سانجيا: إن جميع الكورو، وكذلك الملوك الآخرون المجتمعون هناك، يعلمون هذا—كيف آلَتِ المملكةُ هنا إلى دوريوذانا مع أن فالغونا (أرجونا)، قاهر الأعداء، كان حاضرًا. والدلالة واضحة: لم تُنَلْ ببأسٍ في نزالٍ مكشوف، بل أُخذت بالمكر والخديعة، بحيلة القمار التي جرّدت الباندافا من مُلكهم.
संजय उवाच
Educational Q&A
Political power lacking righteous acquisition is morally compromised. The verse underscores that the wider royal assembly knows Duryodhana’s sovereignty arose not from heroic merit but from deceitful dispossession, highlighting the ethical fault-line that drives the conflict.
Sañjaya reports a widely acknowledged fact among the Kurus and other kings: despite Arjuna’s presence and prowess, Duryodhana came to hold the kingdom through a stratagem (the dice-game episode), not through fair martial victory—setting the stage for the ensuing confrontation.