Shloka 26
Ulūka’s Provocation and Keśava’s Counter-Message (उलूकदूत्ये केशवप्रत्युत्तरम्)
“आप सदा धर्ममें तत्पर रहते हैं और धर्ममें ही आपकी निष्ठा है। महामते! जैसे वज्रधारी इन्द्र देवताओंकी रक्षा करते हैं, उसी प्रकार आप हमारा संरक्षण करें ।। एवमुक्तस्तु तै: सर्वेर्मूषिके: स विशाम्पते | प्रत्युवाच तत: सर्वान् मूषिकान् मूषिकान्तकृत्,'प्रजानाथ! उन सम्पूर्ण चूहोंके द्वारा इस प्रकार कहे जानेपर मूषकोंके लिये यमराजस्वरूप उस बिलावने उन सबको इस प्रकार उत्तर दिया--“मैं तपस्या भी करूँ: और तुम्हारी रक्षा भी--इन दोनों कार्योंका परस्पर सम्बन्ध मुझे दिखायी नहीं देता है--ये दोनों काम एक साथ नहीं चल सकते हैं। तथापि मुझे तुमलोगोंके हितकी बात भी अवश्य करनी चाहिये
āpa sadā dharme tatpara rahate haiṃ aura dharmeṃ hī āpakī niṣṭhā hai | mahāmate! jaise vajradhārī indra devatāoṃ kī rakṣā karate haiṃ, usī prakāra āpa hamārā saṃrakṣaṇa kareṃ || evam uktas tu taiḥ sarvair mūṣikaiḥ sa viśāṃ pate | pratyuvāca tataḥ sarvān mūṣikān mūṣikāntakṛt | prajānātha! una sampūrṇa cūhoṃ ke dvārā isa prakāra kahe jāne para mūṣakoṃ ke liye yamarāja-svarūpa usa bilāva ne una sabako isa prakāra uttar diyā— “maiṃ tapasya bhī karūṃ aura tumhārī rakṣā bhī— in donoṃ kāryoṃ kā paraspara sambandha mujhe dikhāyī nahīṃ detā hai— ye donoṃ kāma eka sātha nahīṃ cala sakate | tathāpi mujhe tumalogoṃ ke hita kī bāta bhī avaśya karanī cāhiye”
توسّلَتِ الفئرانُ قائلةً: «إنك مواظبٌ على الدارما وثابتٌ فيها. أيها الحكيم، كما يحمي إندرا، حاملُ الصاعقة (الفَجْرَة)، الآلهةَ، فاحمِنا نحن أيضًا.» فلما خوطِبَ بهذا من جميع الفئران، أجابَهم سيّدُ الخلق—الذي كان للفئران كالموتِ نفسه، القطُّ مُهلكُ الفئران—قائلًا: «لا أرى كيف يجتمع هذان المقصدان: أن أمارس التقشّف وأن أحرسكم. هذان الأمران لا يسيران جنبًا إلى جنب. ومع ذلك، لا بدّ لي أن أنطق بما فيه صلاحُكم.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights a tension between ideals and practical roles: one cannot always claim the posture of ascetic austerity (tapas) while simultaneously taking on active protective responsibility. It warns against incompatible vows and urges clarity about one’s true capacity and intent, even when speaking ‘for welfare’ (hita).
A group of mice praise a figure as dharma-minded and ask for protection, comparing him to Indra protecting the gods. The cat—ironically death-like to mice—responds that practicing austerity and protecting them are not mutually compatible tasks, though he will still speak about what is beneficial for them.