Shloka 5
राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
सो<पि विंशत्यधिपतिर्वत्तं जानपदे जने । ग्रामाणां शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत्,गाँवके स्वामीका यह कर्त्तव्य है कि वह गाँववालोंके मामलोंका तथा गाँवमें जो-जो अपराध होते हों, उन सबका वहीं रहकर पता लगावे और उनका पूरा विवरण दस गाँवके अधिपतिके पास भेजे। इसी तरह दस गाँवोंवाला बीस गाँववालेके पास और बीस गाँवोंवाला अपने अधीनस्थ जनपदके लोगोंका सारा वृत्तान्त सौ गाँवोंवाले अधिकारीको सूचित करे। (फिर सौ गाँवोंका अधिकारी हजार गाँवोंके अधिपतिको अपने अधिकृत क्षेत्रोंकी सूचना भेजे। इसके बाद हजार गाँवोंका अधिपति स्वयं राजाके पास जाकर अपने यहाँ आये हुए सभी विवरणोंको उसके सामने प्रस्तुत करे)
so 'pi viṁśaty-adhipatir vṛttaṁ jānapade jane | grāmāṇāṁ śata-pālāya sarvam eva nivedayet ||
قال بهيشما: «وكذلك فإنّ الموظّف المكلّف بعشرين قرية ينبغي أن يستوثق من حال الناس في ناحيته استيثاقاً تامّاً، وأن يرفع كلّ شيء إلى المشرف المسؤول عن مئة قرية». وتعرض الآية سلسلةً متدرّجة من المساءلة الإدارية، لتُعرَف الأحوال المحلية والمخالفات وتُدوَّن وتُرفَع إلى الأعلى بلا كتمان—كي تكون الولاية نصرةً للنظام والعدل لا للهوى والتعسّف.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler’s administration should be structured with clear tiers of responsibility: each local officer must investigate conditions and wrongdoing in his jurisdiction and report fully to the higher authority, ensuring transparency and effective justice.
Bhishma is instructing on statecraft in the Shanti Parva, describing how reports should move upward from smaller to larger administrative units—here, from the officer of twenty villages to the officer of a hundred—so the kingdom remains informed and well-governed.