Shloka 40
राष्ट्रगुप्ति-संग्रहः
Protection of the Realm and Principles of Revenue & Local Administration
अतः बुद्धिमान् राजा सदा उन वैश्योंपर यत्नपूर्वक प्रेमभाव बनाये रखे। सावधानी रखकर उनके साथ दयालुताका बर्ताव करे और उनपर हलके कर लगावे ।। सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं नाम गोमिषु | न हात: सदृशं किंचिद् वरमस्ति युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! राजाको वैश्योंके लिये ऐसा प्रबन्ध करना चाहिये, जिससे वे देशमें सब ओर कुशलपूर्वक विचरण कर सकें। राजाके लिये इससे बढ़कर हितकर काम दूसरा नहीं है
ataḥ buddhimān rājā sadā vaiśyān prati yatnapūrvakaṁ premabhāvaṁ dhārayet | sāvadhānaḥ teṣu dayālutayā varteta ca teṣāṁ laghuṁ karaṁ vidadhyāt || sarvatra kṣemacaraṇaṁ sulabhaṁ nāma gomiṣu | na hātaḥ sadṛśaṁ kiñcid varaṁ asti yudhiṣṭhira ||
قال بهيشما: لذلك ينبغي للملك الحكيم أن يداوم، بجهدٍ مقصود، على إظهار المودّة وحسن النيّة تجاه طبقة الفيشيا. وليعاملهم بحذرٍ ورحمة، ولا يفرض عليهم إلا ضرائب خفيفة. فإن لأصحاب الماشية يسهل إعداد السبل ليجوبوا البلاد آمنين مزدهرين في كل مكان؛ ويا يودهيشتِهيرا، ليس للملك عملٌ أنفع من أن يضمن للفيشيا أن يسافروا ويزاولوا أعمالهم في أرجاء المملكة في أمنٍ ورفاه.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king’s prosperity depends on protecting and nurturing the productive classes (especially Vaishyas) through goodwill, compassionate administration, and moderate taxation, so they can move and work safely across the kingdom.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma continues advising Yudhishthira on statecraft, emphasizing policies that secure the livelihood and safe movement of Vaishyas and cattle-based wealth, presenting this as among the king’s highest practical duties.