Shloka 32
व्यूहयन्त्रायुधानां च तत्त्वज्ञो विक्रमान्वित: । वर्षशीतोष्णवातानां सहिष्णु: पररन्ध्रवित्,इनके सिवा वह व्यूहरचना (मोर्चाबंदी), यन्त्रोंके प्रयोग तथा नाना प्रकारके अन्यान्य अस्त्र-शस्त्रोंकी चलानेकी कलाका तत्त्वज्ञ-विशेष जानकार हो, पराक्रमी हो, सर्दी, गर्मी, आँधी और वषकि कष्टको धैर्यपूर्वक सहनेवाला तथा शत्रुओंके छिद्रको समझनेवाला हो
vyūhayantrāyudhānāṁ ca tattvajño vikramānvitaḥ | varṣaśītoṣṇavātānāṁ sahiṣṇuḥ pararandhravit ||
قال بهيشما: ينبغي له أن يكون خبيرًا حقًّا بأصول تشكيلات القتال، وبالآلات الحربية والأسلحة؛ موفورَ البأس؛ صبورًا على احتمال المطر والبرد والحرّ والريح؛ حاذقًا في تلمّس ثغرات العدو ومواطن ضعفه. فهذه الخصال—فوق مجرد القوة—هي سِمةُ المحارب المنضبط القادر على العمل في الحرب بفعالية وبمسؤولية.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Competence in war is not mere aggression: a responsible warrior-leader must unite technical mastery (formations, engines, weapons), courage, environmental endurance, and strategic insight into the opponent’s weak points.
In the Śānti Parva, Bhīṣma instructs on dharma and governance; here he lists essential qualifications for a capable fighter/commander—expertise in tactics and arms, steadfastness under hardship, and the ability to identify an enemy’s vulnerabilities.