Shloka 26
Treasury Security, Protection of Informants, and the Kalakavṛkṣīya Exemplum (Śānti Parva 83)
तेभ्य: सर्वेभ्य एवाहुर्भयं राजोपजीविनाम् । तथैषां राजतो राजन् मुहूतदिव भीर्भवेत्,जिसका राजाओंके साथ मेल-जोल हो गया, उसकी विषधर सर्पोके साथ सड्भति हो गयी, ऐसा नीतिज्ञोंका कथन है। राजाके जहाँ बहुतसे मित्र होते हैं, वहीं उनके अनेक शत्रु भी हुआ करते हैं। राजाके आश्रित होकर जीविका चलानेवालोंको उन सभीसे भय बताया गया है। राजन! स्वयं राजासे भी उन्हें घड़ी-घड़ीमें खतरा रहता है
tebhyaḥ sarvebhya evāhur bhayaṁ rājopajīvinām | tathaivaiṣāṁ rājato rājan muhūrtād iva bhīr bhavet ||
قال بهيشما: إن الذين يعتاشون بالاعتماد على الملوك يُقال إن الخوف يحيط بهم من كل جانب. وأيها الملك، إنهم يعيشون كذلك في خوف دائم حتى من الملك نفسه، كأن ذلك في كل لحظة. والعبرة الأخلاقية أن القرب من السلطان يجلب الحماية والنعمة، لكنه يجلب أيضًا قلقًا شاملًا، لأن العرش تحيط به المصالح المتشابكة والخصومات وتقلبات الإرادة المفاجئة.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dependence on royal power is inherently risky: those who live by serving or relying on a king face fear from many quarters, and even the king’s own changing will can become a continual source of danger.
In the Shanti Parva’s instruction on governance and conduct, Bhishma warns the listener-king that royal dependents (courtiers, servants, those seeking livelihood through the court) are exposed to widespread hostility and instability, including sudden peril originating from the king himself.