Shloka 59
राजवृत्त-रक्षा-प्रणिधि-षाड्गुण्योपदेशः
Royal Conduct, Protection, Intelligence, and Policy Measures
(राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं प्रजाश्न राज्ञोडप्रतिमं शरीरम् । राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा देशैविहीना न नूपा भवन्ति ।।) राजा प्रजाओंका प्रथम अथवा प्रधान शरीर है। प्रजा भी राजाका अनुपम शरीर है। राजाके बिना देश और वहाँके निवासी नहीं रह सकते और देशों तथा देशवासियोंके बिना राजा भी नहीं रह सकते हैं ।। राजा प्रजानां हृदयं गरीयो गति: प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं च । समाश्रिता लोकमिमं परं च जयन्ति सम्यक् पुरुषा नरेन्द्र,राजा प्रजाका गुरुतर हृदय, गति, प्रतिष्ठा और उत्तम सुख है। नरेन्द्र! राजाका आश्रय लेनेवाले मनुष्य इस लोक और परलोकपर भी पूर्णतः विजय पा लेते हैं
rājā prajānāṃ prathamaṃ śarīraṃ prajāś ca rājño 'pratimaṃ śarīram | rājñā vihīnā na bhavanti deśā deśair vihīnā na nṛpā bhavanti || rājā prajānāṃ hṛdayaṃ garīyo gatiḥ pratiṣṭhā sukham uttamaṃ ca | samāśritā lokam imaṃ paraṃ ca jayanti samyak puruṣā narendra ||
قالت فَسومانَا: «الملك هو الجسد الأول—بل الجسد الرئيس—للرعية، والرعية هي الجسد الذي لا نظير له للملك. من غير ملك لا يثبت الإقليم ولا أهله، ومن غير الأقاليم وأهلها لا يثبت الملك أيضًا. والملك هو أثقل قلبٍ للرعية: مسارهم، وموضع رسوخهم، وخير سعادتهم. يا سيد الناس، إن من يلجأ إلى ملكٍ قائمٍ بالدharma ينل الظفر التام في هذا العالم وفي العالم الآخر».
वसुमना उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the interdependence of ruler and ruled: the king and the people form a single organic whole. A stable realm requires righteous kingship, and kingship has meaning only through the protection and welfare of the people; taking refuge in such kingship leads to well-being in both this life and the next.
In the Shanti Parva’s instruction on राजधर्म (the duties of kings), Vasumanā addresses a king (narendra) and articulates a political-ethical principle: the king is the vital center of the polity, yet he is sustained by the realm and its people, emphasizing reciprocal responsibility and the king’s role as the people’s support and refuge.