Shloka 21
राजा दूसरा कर्म करे या न करे, प्रजाकी रक्षा करने-मात्रसे वह कृतकृत्य हो जाता है। उसमें इन्द्र देवता-सम्बन्धी बलकी प्रधानता होनेसे राजा 'ऐन्द्र' कहलाता है ।। वैश्यस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि शाश्वतम् | दानमध्ययनं यज्ञ: शौचेन धनसंचय:,अब वैश्यका जो सनातन धर्म है, वह तुम्हें बता रहा हूँ। दान, अध्ययन, यज्ञ और पवित्रतापूर्वक धनका संग्रह ये वैश्यके कर्म हैं
vaiśyasyāpi hi yo dharmas taṃ te vakṣyāmi śāśvatam | dānam adhyayanaṃ yajñaḥ śaucena dhana-saṃcayaḥ ||
قال بهيشما: سواء قام الملك بعملٍ آخر أو لم يقم، فإن مجرد حماية الرعية تجعله قد أدّى ما عليه. ولأن القوة المنسوبة إلى إندرا تغلب عليه، سُمّي الملك «أَيْندرا». والآن أُبيّن لك الواجب الخالد للڤايشيا: الصدقة، ودراسة المعرفة المقدّسة، وإقامة اليَجْنَة، وجمع الثروة بالطهارة وبالوسائل الصادقة—فهذه هي أعمال الڤايشيا اللائقة.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma defines the enduring duties of the Vaishya: to give in charity, to pursue study, to perform yajña (sacrificial/ritual duty), and to accumulate wealth through śauca—purity, honesty, and clean means—so that prosperity supports social and religious order.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma after the war, Bhishma continues his systematic teaching to Yudhishthira by outlining varna-based responsibilities; here he turns specifically to the Vaishya’s role in sustaining society through learning, ritual support, generosity, and ethically acquired wealth.