Shloka 58
Varṇa-dharma and Rājadharma: Yudhiṣṭhira’s Inquiry and Bhīṣma’s Normative Outline (वर्णधर्म-राजधर्म-प्रश्नोत्तरम्)
विसर्गो<र्थस्य धर्मार्थ कामहैतुकमुच्यते । चतुर्थ व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितम्,भाँति-भाँतिकी दुश्चेष्ठा, अपने सेवकोंकी जीविकाका विचार, सबके प्रति सशडक रहना, प्रमादका परित्याग करना, अप्राप्त वस्तुको प्राप्त करना, प्राप्त हुई वस्तुको सुरक्षित रखते हुए उसे बढ़ाना और बढ़ी हुई वस्तुका सुपात्रोंको विधिपूर्वक दान देना--यह धनका पहला उपयोग है। धर्मके लिये धनका त्याग उसका दूसरा उपयोग है, कामभोगके लिये उसका व्यय करना तीसरा और संकट-निवारणके लिये उसे खर्च करना उसका चौथा उपयोग है। इन सब बातोंका उस ग्रन्थमें भलीभाँति वर्णन किया गया है
bhīṣma uvāca | visargo 'rthasya dharmārtha-kāma-haitukam ucyate | caturthaṁ vyasanāghāte tathaivātrānubarṇitam |
قال بهيشما: «إنّ “التصرّف” القويم في الثروة يُعلَن أنّ له ثلاثة مقاصد: الدَّرما (الواجب القويم)، والأَرثا (المصلحة والمنفعة العملية)، والكاما (المتعة المشروعة). وقد وُصف أيضًا استعمالٌ رابع: الإنفاق لدفع النوازل والكوارث. فلتُستعمل الثروة أولًا في إعالة أسباب المعيشة وتقويتها، وفي كفاية من يعتمدون على المرء، مع السلوك اليقظ المنضبط؛ وفي تحصيل ما لم يُحصَّل بعد؛ وفي صون ما حُصِّل وزيادته؛ ثم في بذل ما ازداد منها—على وفق القاعدة—لمن يستحقّون العطاء. ثم إنّ بذل المال لأجل الدَّرما هو استعماله الثاني؛ والإنفاق للتمتّع هو الثالث؛ وصرفه لرفع الشدّة في أزمنة الخطر هو الرابع.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Wealth should be applied purposefully: (1) to secure and grow one’s livelihood and responsibilities, including disciplined vigilance and proper giving; (2) to be sacrificed for dharma; (3) to be spent for legitimate enjoyment; and (4) to be used to avert or remedy calamity. Ethical stewardship, not mere accumulation, is the standard.
In the Śānti Parva’s instruction on governance and right conduct, Bhishma teaches Yudhiṣṭhira principles of artha-śāstra-like prudence—how a ruler/householder should deploy wealth across duty, welfare, enjoyment, and emergency relief.