Shloka 38
बेटा! तुम्हें सदा और सब ओर क्षमाशील ही नहीं बने रहना चाहिये; क्योंकि क्षमाशील हाथीके समान कोमल स्वभाववाला राजा दूसरोंको भयभीत न कर सकनेके कारण अधर्मके प्रसारमें ही सहायक होता है ।। बाह्स्पत्ये च शास्त्रे च श्लोको निगदित: पुरा । अस्मिन्नर्थे महाराज तन्मे निगदत: शृणु,महाराज! इसी बातके समर्थनमें बाह्स्पत्य-शास्त्रका एक प्राचीन श्लोक पढ़ा जाता है। मैं उसे बता रहा हूँ, सुनो
bāla! tvaṃ sadā sarvataḥ kṣamāśīlo naiva bhavitum arhasi; yataḥ kṣamāśīlaḥ hastīva komala-svabhāvo rājā anyān bhīṣayituṃ aśakyaḥ san adharmasya prasāre eva sahāyakaḥ bhavati. bārhaspatye ca śāstre ca śloko nigaditaḥ purā; asminn arthe mahārāja tan me nigadataḥ śṛṇu.
قال بهيشما: «يا بُنيّ، لا ينبغي لك أن تبقى متسامحًا على الدوام وفي كل حال. فإن الملك اللطيف الطبع—كالفيل الصبور المتسامح—لا يقدر أن يُلقي الرهبة في قلوب أهل الظلم؛ ولأنه لا يستطيع كفَّ الناس وردعهم، ينتهي به الأمر إلى معاونة انتشار الأدهرما (اللااستقامة). وقد رُوي في هذا المعنى بعينه بيتٌ قديم يُتلى في رسالة بارهسبتيا (Bārhaspatya). أيها الملك العظيم، أصغِ إليّ وأنا أذكره.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Forgiveness is a virtue, but a ruler must not practice it indiscriminately; excessive forbearance can embolden wrongdoing and thereby assist the spread of adharma. Effective kingship requires the capacity to deter and restrain.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma addresses Yudhiṣṭhira and warns him against constant, universal forgiveness. He then introduces an old supporting verse from the Bārhaspatya tradition to reinforce the point.