Shloka 33
राजधर्मप्रश्नः — Yudhiṣṭhira’s Inquiry into Rājadharma (Śānti-parva 56)
राजद्विषप्टे च विप्रस्य विषयान्ते विसर्जनम् | विधीयते न शारीरं दण्डमेषां कदाचन,प्रजानाथ! इनमें कोई कलड्कित हो तो उसपर भी कृपा ही करनी चाहिये। ब्रह्महत्या, गुरुपत्नीगमन, भ्रूणहत्या तथा राजद्रोहका अपराध होनेपर भी ब्राह्मणको देशसे निकाल देनेका ही विधान है--उसे शारीरिक दण्ड कभी नहीं देना चाहिये
rājadvīṣa-pāṭe ca viprasya viṣayānte visarjanam | vidhīyate na śārīraṃ daṇḍam eṣāṃ kadācana prajānātha |
قال بهيشما: حتى إذا ثبت على أحد البراهمة جرمُ العداء للملك، فإن العقوبة المقررة هي النفي إلى أطراف المملكة. يا سيدَ الرعية، لا يجوز أن يُنزَل بهؤلاء عقابٌ بدنيٌّ قط. والمغزى الأخلاقي هنا هو ضبطُ العدل الملكي: فحتى الجرائم الجسيمة من البراهمي تُواجَه بالإبعاد لا بإيذاء الجسد، تأكيدًا لحرمة شخصه وواجبِ الملك أن يلطّف العقوبة بالرحمة.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Royal punishment must be restrained by dharma: even in cases like hostility to the king, a Brahmin is to be punished by banishment to the frontier, not by bodily harm, reflecting a norm of protecting the Brahmin’s person and emphasizing mercy within justice.
In the Shanti Parva’s instruction on rāja-dharma, Bhishma advises the king on legal penalties. Here he specifies that for a Brahmin accused of grave political offence (hostility/treason), the ordained response is expulsion from the kingdom rather than corporal punishment.