Shloka 6
Adhyāya 352: Brāhmaṇa–Nāga Saṃvāda — Uñchavrata-niścaya
Dialogue and the Resolve to Practice Uñchavrata
उत्सगेणापवादेन ऋषिभि: कपिलादिभि: | अध्यात्मचिन्तामाश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत,भारत! कपिल आदि ऋषियोंने सामान्य और विशेषरूपमें अध्यात्म-तत्त्वका चिन्तन करके विभिन्न शास्त्रोंका प्रतिपादन किया है
utsargeṇāpavādena ṛṣibhiḥ kapilādibhiḥ | adhyātma-cintām āśritya śāstrāṇy uktāni bhārata ||
قال فايشَمبايانا: يا بهاراتا، إن الحكماء مثل كابيلا، اعتمادًا على التأمّل في الذات الباطنة، قد قرّروا شتّى الشاسترا (śāstra): منها ما هو تعليم عام، ومنها ما هو استثناء خاص، لكي يُفهَم الدهرما بتمييز وبصيرة، لا بالتقيد بقاعدة جامدة وحدها.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
That śāstric instruction is framed through both general principles (utsarga) and qualifying exceptions (apavāda), grounded in adhyātma—inner reflection on the Self—so dharma is applied wisely and contextually.
Vaiśampāyana explains to the Bhārata listener that ancient sages, beginning with Kapila, composed diverse doctrinal systems and scriptures by reflecting on spiritual truth, presenting teachings in both broad rules and specific qualifications.