Shloka 41
Atithi’s Direction to the Nāga-sage Padma at Naimiṣa (अतिथ्युपदेशः—नैमिषे पद्मनागोपाख्यानप्रस्तावः)
तस्य परमात्मन्यपसृते तान्यस्थीनि थधाता संगृहा वज़मकरोत् तेन वज्जेणाभेट्येनाप्रधृष्येण ब्रह्मास्थिसम्भूतेन विष्णुप्रविष्टेनेन्द्रो विश्वरूपं जघान शिरसां चास्य च्छेदनमकरोत् तस्मादनन्तरं विश्वरूपगात्रमथनसम्भवं त्वष्टोत्पादितमेवारिं वृत्रमिन्द्रो जघान,उनके परमात्मामें लीन हो जानेपर उनकी उन अस्थियोंका संग्रह करके धाताने वज्ञास्त्रका निर्माण किया। ब्राह्मणकी हड्डीसे बने हुए उस अभेद्य एवं दुर्जय वज्रसे, जिसमें भगवान् विष्णु प्रविष्ट हुए थे, इन्द्रने विश्वरूपका वध कर डाला और उनके तीनों सिरोंको काट दिया। तदनन्तर त्वष्टा प्रजापतिने विश्वरूपके शरीरका मन््थन करके जिसे उत्पन्न किया था, उस अपने वैरी वृत्रासुरका भी इन्द्रने उसी वज़्से संहार कर डाला
tasya paramātmani apasṛte tāny asthīni dhātā saṅgṛhya vajram akarot | tena vajreṇa abhetyena apradhṛṣyeṇa brahmāsthi-sambhūtena viṣṇu-praviṣṭena indro viśvarūpaṃ jaghāna śirasāṃ ca asya cchedanam akarot | tasmād anantaraṃ viśvarūpa-gātra-mathana-sambhavaṃ tvaṣṭotpāditam eva ariṃ vṛtram indro jaghāna, tasmin eva vajreṇa ||
فلما اندمج في الذات العليا، جمع الخالق (دهاتṛ/ Dhātṛ) عظامه وصاغ منها الفَجْرَة، صاعقةَ الفَجْرَة (vajra). وبتلك الفَجْرَة—التي لا تُكسر ولا تُقاوَم، المولودة من عظام براهميّ، والتي دخلها الرب فيشنو—قتل إندرا فيشفاروبا وقطع رؤوسه. ثم إن إندرا صرع كذلك فِرِترا، عدوَّه—الذي أوجده تفاشتṛ (Tvaṣṭṛ) من خضّ جسد فيشفاروبا—بتلك الفَجْرَة عينها. يصوّر المقطع أن القدرة الإلهية لا تؤتي أثرها إلا إذا اتسقت مع قداسة أعلى، كما يلمّح إلى الكلفة الأخلاقية الفادحة للعنف الواقع على شخصية ذات صفة براهميّة.
तास्त्वाष्ट उवाच क्व गमिष्यथास्यतां तावन्मया सह श्रेयो भविष्यन्तीति
Educational Q&A
Power becomes truly effective when grounded in higher sanctity and cosmic order (here symbolized by the vajra formed from sacred bones and empowered by Viṣṇu). At the same time, the narrative warns that even victorious violence—especially against a brahmin-like figure—carries ethical weight and can generate further enmity and consequences (the emergence of Vṛtra).
After Viśvarūpa’s departure/merging into the Supreme Self, Dhātṛ collects his bones and makes the vajra. Empowered by Viṣṇu, Indra uses this vajra to kill Viśvarūpa and sever his heads. Then Tvaṣṭṛ produces Vṛtra from the churned body of Viśvarūpa, and Indra kills Vṛtra as well with the same vajra.