Shloka 8
धर्मद्वारबहुत्वविमर्शः — Reflection on the Many ‘Doors’ of Dharma (Śānti-parva 342)
अर्जुन बोले--भूत, वर्तमान और भविष्य--तीनों कालोंके स्वामी, सम्पूर्ण भूतोंके स्रष्टा, अविनाशी, जगदाधार तथा सम्पूर्ण लोकोंको अभय देनेवाले जगन्नाथ, भगवन्, नारायणदेव! महर्षियोंने आपके जो-जो नाम कहे हैं तथा पुराणों और वेदोंमें कर्मानुसार जो-जो गोपनीय नाम पढ़े गये हैं, उन सबकी व्याख्या मैं आपके मुहसे सुनना चाहता हूँ। प्रभो! केशव! आपके सिवा दूसरा कोई उन नामोंकी व्युत्पत्ति नहीं बता सकता || ५-- ७ || श्रीभगवानुवाच ऋग्वेदे सयजुर्वेदे तथैवाथर्वसामसु । पुराणे सोपनिषदे तथैव ज्यौतिषेडर्जुन,श्रीभगवान्ने कहा--अर्जुन! ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, उपनिषद्, पुराण, ज्योतिष, सांख्यशास्त्र, योगशास्त्र तथा आयुर्वेदमें महर्षियोंने मेरे बहुत-से नाम कहे हैं
arjuna uvāca—bhūta-vartamāna-bhaviṣya-tri-kāla-svāmin, sarva-bhūta-sraṣṭṛ, avināśin, jagad-ādhāra tathā sarva-lokābhaya-prada jagannātha, bhagavan nārāyaṇa-deva! maharṣibhir yāni yāni nāmāni tava proktāni, purāṇeṣu vedeṣu ca karmānusāreṇa yāni yāni guhyāni nāmāni paṭhitāni, teṣāṃ sarveṣāṃ vyākhyānaṃ tava mukhāt śrotum icchāmi. prabho keśava! tvad-anyaḥ kaścid eṣāṃ nāmnāṃ vyutpattiṃ vaktuṃ na śaknoti. śrībhagavān uvāca—ṛgvede sa-yajurvede tathā atharva-sāmasu, purāṇe sopaniṣade tathā jyautiṣe ’rjuna, sāṅkhye yoge tathāyurvede maharṣibhir mama bahūni nāmāni proktāni.
قال أرجونا: «يا ربَّ الأزمنة الثلاثة—الماضي والحاضر والمستقبل؛ يا خالقَ جميع الكائنات؛ يا من لا يفنى؛ يا سندَ الكون؛ يا جَغَنّاثا مانحَ الأمان لكل العوالم—يا نارايانا المبارك! لقد ذكر الحكماء العظام لك أسماءً كثيرة، وفي البورانات والڤيدات أيضاً أسماءٌ سرّية تُعلَّم وفق شريعة الكَرْما وثمراتها. وإني لأرغب أن أسمع من فمك أنت تفسيرَها جميعاً. يا مولاي، يا كيشافا—لا أحد سواك يستطيع أن يبيّن الاشتقاق الحقّ والمعنى الصحيح لتلك الأسماء.» وقال الربّ المبارك: «يا أرجونا، في الرِّغڤيدا والياجُرڤيدا والسّاماڤيدا والأثرفاڤيدا؛ وفي البورانات مع الأوبانيشاد؛ وكذلك في علم الجيوتيشا، والسّانكيا، واليوغا، والآيورڤيدا—قد أعلن الرُّؤاة العظام أسماءً كثيرة لي.»
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes that the Lord’s many names—taught across Vedic and allied traditions—are not mere labels but convey specific theological meanings and functions, often linked to karma and protection. True understanding of these names (their ‘vyutpatti’ and intent) is presented as best received from the Lord Himself, underscoring humility, devotion, and reliance on authoritative revelation.
In Śānti Parva, Arjuna addresses Nārāyaṇa/Keśava with exalted epithets and requests a comprehensive explanation of the divine names mentioned by sages in the Vedas, Purāṇas, and related disciplines. The Lord responds by affirming that many of His names are indeed proclaimed across these scriptures and śāstras, setting the stage for a fuller exposition of those names and their meanings.