Shloka 42
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
त्रिदण्डादिषु यद्यस्ति मोक्षो ज्ञानेन कस्यचित् । छत्रादिषु कथं न स्यात् तुल्यहेतौ परिग्रहे,संन्यासी त्रिदण्ड आदि धारण करते हैं और गृहस्थ नरेश छत्र-चँवर आदि। यदि त्रिदण्ड धारण करनेपर किसीको ज्ञानद्वारा मोक्ष प्राप्त हो सकता है तो छत्र आदि धारण करनेपर दूसरेको उसी ज्ञानके द्वारा मोक्ष कैसे प्राप्त नहीं हो सकता? क्योंकि प्रतिबन्धका कारण परिग्रह दोनोंके लिये समान है--एक त्रिदण्ड आदिका संग्रह करता है और दूसरा छत्र आदिका
tridaṇḍādiṣu yady asti mokṣo jñānena kasyacit | chatrādiṣu kathaṁ na syāt tulya-hetau parigrahe ||
قال جانَكا: «إن كان بعض الناس ينالون التحرّر بالمعرفة وهم يحملون العصا الثلاثية وسائر شارات الزهد، فلماذا لا يُنال التحرّر بالمعرفة نفسها مع حمل المظلّة الملكية وسائر رموز المُلك؟ فإن العلّة التي تُتَّخذ مانعًا—وهي “التملّك”—واحدة في الحالين: فهذا يجمع العصا الثلاثية وما شابهها، وذاك يجمع المظلّة وما شابهها».
जनक उवाच
Educational Q&A
Liberation depends on liberating knowledge and inner non-attachment, not on external status-symbols. If ‘possession’ is blamed as an obstacle, then ascetic insignia can be as much a possession as royal emblems; therefore mokṣa cannot be restricted to a costume or social role.
King Janaka argues against the idea that only a renunciant bearing the triple staff can attain liberation. He challenges the double standard by comparing ascetic insignia (tridaṇḍa, etc.) with royal insignia (parasol, etc.), asserting that the real issue is attachment, not the outward objects.