Shloka 163

यहाँ राजा और राज्यके लिये जो परम धर्म और परम पवित्र वस्तु है, उसे सुनिये। जिसकी पृथ्वी दक्षिणा-रूपमें दे दी जाती है अर्थात्‌ जो अपनी राज्यभूमिका दान कर देता है, वह अश्वमेध यज्ञके पुण्यफलका भागी होता है ।। साहमेतानि कर्माणि राजदुःखानि मैथिल । समर्था शतशो वक्तुमथवापि सहस्रश:,मिथिलानरेश! जो राजाको दु:ख देनेवाले हैं, ऐसे सैकड़ों और हजारों कर्म मैं यहाँ बता सकती हूँ

bhīṣma uvāca | iha rājā ca rājyārthe yaḥ paramo dharmaḥ paramā ca pavitrā vastur asti, tāṃ śṛṇu | yasya pṛthivī dakṣiṇā-rūpeṇa dattā bhavati, arthāt yaḥ svāṃ rājyabhūmiṃ dadāti, sa aśvamedha-yajñasya puṇya-phalasya bhāgī bhavati || saham etāni karmāṇi rāja-duḥkhāni maithila | samarthā śataśo vaktum athavāpi sahasraśaḥ | mithilā-nareśa! ye rājānaṃ duḥkhaṃ dadati, tādṛśāni karmāṇi aham iha vaktuṃ śaknomi ||

قال بهيشما: «والآن فاسمع ما هو أعلى الدارما وأطهر مبدأٍ للملك ولأجل المملكة. من يجعل الأرضَ نفسها دَكْشِنَا—أي من يتصدّق بأرض مُلكه—يصبح شريكًا في الثواب الذي يُكتسب من قربان الأشفاميدها (Aśvamedha). يا مَيْثِيلا، إنني قادرٌ على أن أصف هنا مئاتٍ بل آلافًا من الأفعال التي تجلب الشقاء للملك. يا ملكَ مِثِلا، أستطيع أن أُبيّن كثيرًا من تلك الأعمال التي تُكدّر على الحاكم أمره.»

साहम्I (indeed)
साहम्:
Karta
TypePronoun
Rootसः + अहम्
Formmasculine (सः), common (अहम्), nominative, singular
एतानिthese
एतानि:
Karma
TypePronoun
Rootएतद्
Formneuter, accusative, plural
कर्माणिacts/deeds
कर्माणि:
Karma
TypeNoun
Rootकर्मन्
Formneuter, accusative, plural
राजदुःखानिking-afflicting / causing distress to the king
राजदुःखानि:
Karma
TypeAdjective
Rootराजदुःख
Formneuter, accusative, plural
मैथिलO Maithila (king of Mithilā)
मैथिल:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमैथिल
Formmasculine, vocative, singular
समर्थाable/capable
समर्था:
Karta
TypeAdjective
Rootसमर्थ
Formfeminine, nominative, singular
शतशःby hundreds / in hundreds
शतशः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootशतशस्
Formtrue
वक्तुम्to speak/tell
वक्तुम्:
Karma
TypeVerb
Rootवच्
Forminfinitive (tumun)
अथवाor else
अथवा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअथवा
Formtrue
अपिalso/even
अपि:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअपि
Formtrue
सहस्रशःby thousands / in thousands
सहस्रशः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसहस्रशस्
Formtrue

भीष्य उवाच

B
Bhishma
M
Maithila (king of Mithila/Videha)
M
Mithila
E
Earth (Pṛthivī)
A
Ashvamedha sacrifice (Aśvamedha-yajña)

Educational Q&A

Bhishma elevates land-gift (donating one’s own royal territory as dakshina) as an exceptionally purifying royal act, equating its merit with participation in the fruit of the Ashvamedha; he also signals that many specific administrative or moral missteps can cause a king great suffering, preparing the listener for a broader discourse on raja-dharma.

In Shanti Parva’s instruction on governance, Bhishma addresses a Maithila ruler (king of Mithila) and begins outlining supreme royal duties: first praising the extraordinary merit of donating land, then stating his capacity to enumerate numerous deeds that bring hardship to kings, introducing a detailed advisory section on the burdens and pitfalls of rulership.