नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
मूढ़बुद्धि मानव उस आत्माके सम्बन्धमें द्वैतभावसे युक्त धारणा रखते हुए कहते हैं --'सनातन अव्यक्त परमात्मा दूसरा है और पचीसवाँ तत्त्वरूप जीवात्मा दूसरा, परंतु साधु पुरुष उन दोनोंको एक मानते हैं ।।
yājñavalkya uvāca |
muḍhabuddhayaḥ mānavā ātmanaḥ sambandhe dvaitabhāvena yuktāṃ dhāraṇāṃ kṛtvā vadanti— “sanātanaḥ avyaktaḥ paramātmā anyaḥ, pañcaviṃśaḥ tattvarūpaḥ jīvātmā anyaḥ” iti; kintu sādhavaḥ puruṣāḥ tayor aikyaṃ manyante ||
te na etat abhinandanti pañcaviṃśakam acyutam |
janma-mṛtyu-bhayāt yogāḥ sāṅkhyāś ca paramaiṣiṇaḥ ||
janma-mṛtyu-bhayarahitāḥ paramapada-prāptim icchantaḥ sāṅkhyavidāḥ yoginaś ca jīvātma-paramātmanor bhedaṃ na manyante; jīveśvarābheda-vādinaṃ pūrvoktaṃ darśanaṃ vā sādhumatam api te’bhinandanti eva ||
قال ياجنافالكيا: إن ذوي العقول الغليظة، إذ يحملون تصورًا ثنائيًّا عن الذات، يقولون: «الذاتُ العليا الأزلية غيرُ المتجلّية شيءٌ، والمبدأُ الخامسُ والعشرون—أي النفس الفردية (jīva)—شيءٌ آخر». أمّا الحكماء والقدّيسون فيرون الاثنين واحدًا. وأولئك الساعون إلى الغاية القصوى—عارفو السانكيا واليوغيون—وقد تحرّروا من خوف الميلاد والموت، لا يرضون أن يُعامَل «الخامس والعشرون» (النفس الفردية) على أنه منفصل عن غير الفاني. لا يقبلون قسمةً صارمة بين الجيفا والعلوّ الإلهي؛ بل يثبتون التعليم الذي يعلن عدمَ الاختلاف بينهما، كما سلف بيانه بوصفه رأي الأخيار.
याज़्ञवल्क्य उवाच
The verse critiques a rigid dualism that separates the unmanifest Supreme Self from the individual self. It presents the ‘sādhu’ view: advanced Sāṅkhya-knowers and yogins, seeking the highest state and free from fear of birth and death, affirm non-difference (abheda) between jīva and the Imperishable.
In a didactic setting within Śānti Parva, the sage Yājñavalkya instructs by contrasting two viewpoints: the dull-minded who posit two separate realities (Paramātman vs. jīvātman), and the spiritually mature seekers who regard them as one, endorsing the earlier-stated doctrine of non-duality.