Shloka 21
Jarā-Mṛtyu-anatikrama: Janaka–Pañcaśikha-saṃvāda
Aging and Death Cannot Be Overstepped
तदैष तत्त्वतामेति न चापि मिश्रतां व्रजेत् । प्रकृत्या चैव राजेन्द्र मिश्रो हान्यश्न दृश्यते,राजेन्द्र! प्रकृतिसे संयोगके समय उससे अभिन्न-सा प्रतीत होनेके कारण यह पुरुष तद्गूपताको प्राप्त हुआ-सा जान पड़ता है, परंतु उस अवस्थामें भी उसका प्रकृतिके साथ मिश्रण नहीं होता, उसकी पृथक्ता बनी रहती है। इस प्रकार पुरुष प्रकृतिके साथ संयुक्त और पृथक् भी दिखायी देता है
tadaiṣa tattvatām eti na cāpi miśratāṁ vrajet | prakṛtyā caiva rājendra miśro hāny-aśna dṛśyate ||
قال فاسيشثا: «عندئذٍ يُعرَف هذا الذات على حقيقته، ولا يدخل في الواقع في أي امتزاج. غير أنّه، يا أيها الملك، بسبب اقترانه ببراكْرِتي يبدو كأنه ممتزج—كأنه يشارك في الخسارة أو الربح—مع أن تميّزه يبقى محفوظًا لا ينثلم. وهكذا يُرى البوروشا كأنه متحدٌ ببراكْرِتي وكأنه منفصلٌ عنها في آنٍ واحد».
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the conscious Self (puruṣa) is intrinsically distinct and unmixed, even though, due to association with Prakṛti, it appears to share in change such as gain and loss. True knowledge is recognizing this non-mixture and abiding in the Self’s separateness.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vasiṣṭha addresses a king and clarifies a subtle point: the Self seems entangled with material nature and its fluctuations, but this is only an appearance arising from proximity/association; in reality the Self remains separate.